Paraketa ile Balık Tutmak: Etkili Bir Av Yöntemi

Paraketa, halk arasında paragat veya barigat olarak da bilinen, suyun içinde asılı veya dibe uzanmış şekilde düzenlenmiş, uzun bir misina üzerine çok sayıda iğne ve köstek bağlanan bir balık avlama aracıdır. 

Bu yöntem, özellikle profesyonel balıkçılar tarafından tercih edilen ticari bir tekniktir ve amatör balıkçılar için Türkiye'de yasaktır.

Paraketa, yüzlerce iğneye yem takılarak denize bırakılır ve balıkların doğal davranışları kullanılarak etkili bir av sağlar. Bu yazıda, paraketa'nın tarihçesinden yapısına, kullanım tekniklerinden yasal durumuna kadar ayrıntılı bir inceleme yapacağız.

Tarihçe: Kökenleri ve Gelişimi

Paraketa'nın kökenleri eski çağlara dayanır. Balıkçılığın genel tarihçesi MÖ 23.000-16.000 yıllarına kadar uzanır; arkeolojik kazılarda midye kabuğundan yapılmış iğneler bulunmuştur. Eski Mısır'da MÖ 1900'lerde papirüs belgelerde ağ ve olta teknikleri kaydedilmiştir. Çin efsanelerinde MÖ 12.000'lerde bambu ve kemikten aletlerle balık avlandığı belirtilir. Hindistan'da MÖ 200'lerde ip bağlı zıpkınlar kullanılmıştır.

Türkiye'de paraketa, Bizans döneminden beri Boğaz balıkçılığında çapari ve küçük ağlarla birlikte kullanılmıştır. Osmanlı'da Karekin Deveciyan'ın 1910-1927 arası araştırmalarında balıkçılık teknikleri detaylandırılmıştır. Günümüzde İngilizce'de "longline fishing" olarak bilinen bu yöntem, ticari balıkçılığın vazgeçilmezi haline gelmiştir. Türkiye'de Karadeniz, Ege ve Akdeniz'de yaygınlaşmıştır, ancak yanlış kullanım nedeniyle bazı türlerin tükenme riskini artırmıştır.

Yapısı ve Çeşitleri

Paraketa'nın temel yapısı, bir ana beden (misina) üzerine bağlanmış çok sayıda köstek ve iğneden oluşur. Ana beden 1-2 km uzunluğunda olabilir ve yüzlerce iğne (bazen 1000'e kadar) içerir. Denizde kolay bulunması için uçlara ve orta kısımlara ışıklı şamandıralar takılır; 200-300 metre aralıklarla 250-300 gram ağırlıklar bağlanır ki dipte sabit kalsın. Köstekler, avlanacak balığa göre değişir: İnce misina (0.60-0.80 mm) ve iğneler (2/0-7/0 numara çelik düz iğne).

Çeşitleri av derinliğine göre ayrılır:

• Dip Paraketesi: Dibe yakın balıklar için, kurşun ağırlıklı. Çipura, mercan, sinarit, kalkan avında kullanılır.
• Yüzey Paraketesi: Su yüzeyine yakın, şamandıralı. Orkinos, kılıç balığı gibi pelajik türler için.
• Dip Üstü Paraketesi: Taşlık alanlarda, ayak taşlı ve yüzdürücülü.
• Pelajik Paraketesi: Akıntıyla yüzen, bağlı olmayan tür.

Ayrıca, balık türüne göre özel paragatlar: Levrek paragatı (200-300 köstek, 2.5 m aralık), kefal paragatı (10-20 köstek, mantarlı ve gezer kurşunlu).

Kullanım Tekniği: Hazırlık, Atma ve Toplama

Paraketa kullanımı ustalık gerektirir. Hazırlık aşaması: İğnelere yem takılır (zargana, istavrit, sübye, midye, madya, teke vb.). Köstek kasası yapılır, aşınanlar yenilenir. Tekneyle yapılır; ince paragat için 0.80 mm beden, kalın için daha dayanıklı misina.

Atma tekniği: Denize zikzak çizerek bırakılır; güneş doğuşu, akıntı ve balıkların güneşe yönelme davranışı hesaplanır. Levrek/çipura için derin kumluk alanlar, kefal için kıyıdan 40-50 m uzaklık seçilir. Sabah 9 gibi atılır, akşam toplanır veya gece atılıp sabah kaldırılır (canlıların balıkları yememesi için).

Toplama tekniği: 1-3 saat suda kalır; kürek veya vinçle çekilir. Balıklar kepçeyle alınır, yemler sökülür. Kaloma verici ünite ile beden korunur. Köstek sayısı arttıkça zorlaşır.

Avlanan Balık Türleri

Paraketa ile çeşitli türler avlanır: Kalkan, kırlangıç, vatos, mersin, köpek balıkları. Levrek, çipura, kefal, sinarit, lahos, orfoz, trança. Yüzeyde orkinos, kılıç; dipte mercan, karagöz, sarpa, izmarit. Yayın balığı için vinter ve olta varyasyonları. Hamsi, istavrit gibi sürü balıkları için uygun değil; daha çok büyük ve dip balıkları hedeflenir.

Avantajlar ve Dezavantajlar

Avantajlar	Dezavantajlar
Çok sayıda balık yakalama imkanı	Masraflı (yüzlerce iğne, yem, şamandıra)
Belirli türleri hedefleme şansı	Amatörler için yasak, ustalık ve deneyim gerektirir
Profesyonel tekneler için verimli	Çevreye zarar (yanlış kullanımda tür tükenmesi)
Ticari kazanç potansiyeli yüksek	Zaman alıcı (hazırlık ve toplama)

Yöntem etkili olsa da, yumurta dökmeye hazırlanan balıkları avlama riski vardır.

Yasal Durum: Türkiye'de Düzenlemeler

Türkiye'de paraketa, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve ilgili tebliğlerle düzenlenir. Amatör balıkçılıkta tamamen yasaktır; içsularda ve denizlerde çırpma, bırakma olta, parakete gibi araçlar kullanılamaz. Yasak araçların bulundurulması bile cezai işlem gerektirir. Ticari kullanım ruhsatlı teknelerle mümkündür; ancak av yasağı dönemleri (örneğin 15 Nisan-1 Eylül arası endüstriyel av yasağı) uygulanır. Kıyı balıkçıları belirli kurallarla yıl boyu avlanabilir. Yasak türler ve bölgeler vardır. Aykırılıkta idari yaptırımlar ve cezalar uygulanır.

Kültürel Bağlam

Paraketa, kolektif avlanma kültürünün sembolüdür; tek oltayla bireysel av yerine yüzlerce iğneyle toplu çaba vurgulanır. Anadolu'da "paraketa" kelimesi, ustalık ve sabır gerektiren işlerin metaforu olarak kullanılır. Geleneksel balıkçılık hikayelerinde yer alır; örneğin Gökçeada'da köpek balığı avları efsaneleşmiştir. Günümüzde videolar ve belgesellerle kültürel miras korunur.

Sonuç

Paraketa ile balık tutmak, etkili ancak deneyimli ellerde başarılı olan bir yöntemdir. Profesyoneller için verimli olsa da, amatörler için yasak ve çevresel riskler taşır. Tarihsel ve kültürel zenginliğiyle balıkçılığın önemli bir parçasıdır. Sürdürülebilir av için yasalara uyum şarttır; bu sayede gelecek nesiller de bu gelenekten faydalanabilir.