21. Yüzyılda Büyük Oyun: Jeopolitik Rekabetin Yeni Sahnesi

21. Yüzyılda Büyük Oyun: Jeopolitik Rekabetin Yeni Sahnesi

"Büyük Oyun" (The Great Game) terimi, 19. yüzyılda İngiltere ve Rusya İmparatorluğu arasındaki stratejik rekabeti tanımlamak için kullanılmıştır. 

Bu rekabet, özellikle Orta Asya ve Afganistan'ı kontrol etmek amacıyla yürütülmüş, casuslar, diplomatik manevralar ve askeri müdahalelerle dolu bir güç mücadelesiydi. 

Afganistan, bu dönemde "imparatorluklar mezarlığı" olarak anılmıştı; çünkü İngilizler 1839-1842 ve 1878-1880 yıllarında burada ağır yenilgiler almıştı. Benzer şekilde, 20. yüzyılda Sovyetler Birliği (1979-1989) ve ABD (2001-2021) de bu bölgede başarısız olmuş, kaynaklarını tüketerek çekilmek zorunda kalmıştı. 

Ancak 21. yüzyılda "Büyük Oyun" evrilmiş, küresel bir tiyatro sahnesine dönüşmüştür. Artık oyuncular sadece İngiltere ve Rusya değil; ABD, Çin, Rusya ve Avrupa Birliği gibi güçler, Orta Asya, Ortadoğu ve Pasifik'te ekonomik, askeri ve diplomatik üstünlük için yarışmaktadır. 

Bu yazı, bu yeni oyunu tarihsel bağlamıyla ele alacak, 20. yüzyıl geçişini inceleyecek ve 21. yüzyılın ana sahnelerini detaylandıracaktır. 

Analiz, güncel olaylara dayanarak (Ocak 2026 itibarıyla) jeopolitik dinamikleri ortaya koyacaktır.

Tarihsel Arka Plan: 19. Yüzyılın Mirası

Büyük Oyun'un kökeni, 19. yüzyılın başlarında İngiltere'nin Hindistan'ı (o dönemki "taçtaki mücevher") Rusya'nın güneye doğru genişlemesinden korumak istemesiyle başlar. Rusya, sıcak denizlere ulaşma hayaliyle Orta Asya'yı (Türkistan) ele geçirmeye çalışırken, İngiltere tampon bölgeler oluşturmak için Afganistan'ı etkilemeye çalıştı. Bu rekabet, Rudyard Kipling'in romanlarında ölümsüzleşti ve "Büyük Oyun" ifadesi İngiliz subay Arthur Conolly tarafından popülerleştirildi. 

Sonuçta, 1907 Anglo-Rus Anlaşması'yla oyun geçici bir dengeye ulaştı, ancak bu miras, Soğuk Savaş'a kadar etkisini sürdürdü.

Afganistan'ın "mezarlık" niteliği, yabancı güçlerin yerel direnişle karşılaşması ve lojistik zorluklardan kaynaklanıyordu. İngilizler, 1842'de Kabil'den Jalalabad'a çekilirken 16.000 askerini kaybetti; Sovyetler, mujahideen direnişiyle 15.000 kayıp verdi; ABD ise Taliban'ın geri dönüşüyle 20 yıllık işgalini 2021'de sona erdirdi. Bu tarihsel döngü, 21. yüzyılda da tekrarlanıyor: Güçler, kısa vadeli kazanımlar için uzun vadeli maliyetler ödüyor.

20. Yüzyıl: Üç Perdelik Bir Trajedi

20. yüzyıl, Büyük Oyun'u Soğuk Savaş'ın bir parçası haline getirdi. Birinci perde: Hindistan'ın 1947 bağımsızlığıyla İngiltere'nin bölgeden çekilmesi, güç boşluğunu yarattı. İkinci perde: Sovyetler'in 1979 Afganistan işgali, ABD'nin mujahideen'i (Osama bin Laden dahil) desteklemesiyle sonuçlandı. Bu, Sovyetler'in çöküşüne katkıda bulundu. Üçüncü perde: 11 Eylül 2001 saldırıları sonrası ABD'nin Afganistan müdahalesi ve 2003 Irak işgali. Bu, "Büyük Ortadoğu Projesi" (Greater Middle East Initiative) altında Irak, Libya ve Suriye'de rejim değişikliklerini tetikledi. Saddam Hüseyin'in 2003'te devrilmesi, Kaddafi'nin 2011'de öldürülmesi ve Suriye'de 2011'den beri süren iç savaş, bölgeyi istikrarsızlaştırdı.

ABD'nin 2021 Afganistan çekilmesi, bu yüzyılın kapanış perdesiydi. 

Taliban'ın hızlı zaferi, ABD'nin prestij kaybına yol açtı ve Çin ile Rusya'nın bölgedeki etkisini artırdı. Bu dönemde, enerji kaynakları (petrol, gaz) ve stratejik konumlar (örneğin, Pakistan-Afganistan koridoru) rekabetin odak noktasıydı.

21. Yüzyıl: Beş Perdelik Yeni Oyun

21. yüzyılın Büyük Oyun'u, ekonomik rekabetle (enerji hatları, ticaret yolları) ve askeri çatışmalarla şekilleniyor. Ana oyuncular: ABD (küresel hegemon), Çin (yükselen güç), Rusya (revizyonist aktör) ve bölgesel güçler (İsrail, İran, Türkiye). Oyun, beş perdeye ayrılabilir:

Birinci Perde: Çin'in Yükselişi ve Bir Kuşak Bir Yol (BRI): Çin, 2013'te Xi Jinping önderliğinde BRI'yi başlattı. Bu, antik İpek Yolu'nu canlandırarak Asya, Afrika ve Avrupa'yı bağlayan altyapı projeleri ağı. Ocak 2026 itibarıyla, BRI 150'den fazla ülkeyi kapsıyor; demiryolları (Çin-Avrupa ekspres trenleri 128 Çin şehrinden 229 Avrupa şehrine ulaşıyor), limanlar (örneğin, Pakistan'daki Gwadar) ve enerji hatları inşa edildi. ABD, bunu "borç tuzağı" olarak görüyor ve Çin'i "sistemik rakip" ilan etti. BRI, Orta Asya'yı Çin'in arka bahçesine dönüştürdü; örneğin, Kazakistan ve Türkmenistan'da gaz boru hatları. 2025'te BRI inşaatları rekor seviyeye ulaştı, ancak eleştiriler (çevre etkisi, borçlar) devam ediyor.

İkinci Perde: Rusya'nın Ukrayna Savaşı ve Zayıflatılması: Rusya'nın 2022'de Ukrayna'yı işgali, Avrupa enerji bağımlılığını hedef aldı. Ocak 2026'da savaş dört yıldır sürüyor; Rusya 2025'te 5.600 km² toprak kazandı, ancak ağır kayıplar verdi. ABD ve NATO, Rusya'yı yaptırımlarla zayıflatarak Avrupa'yı Moskova'dan uzaklaştırdı. Barış görüşmeleri (Trump'ın etkisiyle) gündemde, ancak şüpheli; Ukrayna askerleri "hayatta kalmak" hedefinde. Bu, Büyük Oyun'un Avrupa perdesi: Rusya, Orta Asya'daki etkisini kaybederken, Çin BRI ile boşluğu dolduruyor.

Üçüncü Perde: Rusya'nın Avrupa'ya "Bırakılması" ve İzolasyonu: Savaş, Rusya'yı Avrupa'dan izole etti; gaz ihracatları azaldı, ekonomi yaptırımlara direniyor. 2026'da Rusya'nın hibrit saldırıları (siber, dezenformasyon) bekleniyor. ABD, bu izolasyonu kullanarak Rusya'yı Çin'e bağımlı hale getirdi, böylece Pekin'in küresel hareket alanını sınırladı.

Dördüncü Perde: Ortadoğu'da İsrail'in Güçlenmesi ve Rakip Rejimlerin Düşüşü: ABD, Ortadoğu'yu "temizleyerek" İsrail'i güçlendirdi. Saddam (2003), Kaddafi (2011) ve Esad'ın (2025'te) devrilmesi, İran etkisini azalttı. Suriye'de bir yıl sonra (Ocak 2026), mezhepsel şiddet artıyor; iç savaş yenilenme riski var, IŞİD saldırıları 100'ü aştı. Gazze savaşı devam ediyor; Ekim 2025'te kısmi ateşkes olsa da, insani kriz sürüyor – yüz binlerce yerinden edilmiş, kıtlık var. İran'ın etkisizleştirilmesi, Hizbullah ve Houthis'e baskıyla ilerliyor. Bu perde, enerji rotalarını (örneğin, Doğu Akdeniz gazı) kontrol etmek için.

Beşinci Perde: Son Perde: ABD-Çin Doğrudan Hesaplaşması: 2026'da ABD-Çin ilişkileri gergin; ticaret savaşları, Tayvan krizi ve tedarik zinciri kesintileri bekleniyor. Trump'ın Çin ziyareti planlanıyor, ancak "büyük pazarlık" (grand bargain) şüpheli. Çin, Latin Amerika'da (BRI ile) ABD'ye meydan okuyor; kritik minerallerde üstünlük arıyor. Bu, Pasifik'te askeri gerilimle sonuçlanabilir.

Sonuç: Kazananı Olmayan Bir Oyun?

21. yüzyıl Büyük Oyun'u, küreselleşmeyle iç içe: Ekonomik bağımlılıklar (BRI), hibrit savaşlar (Ukrayna) ve insani maliyetler (Gazze, Suriye) ön planda. ABD, rakipleri yıpratarak üstünlüğünü koruyor, ancak Çin'in yükselişi dengeleri değiştiriyor. 2026'da, barış görüşmeleri (Ukrayna) ve ateşkesler (Gazze) umut verse de, rekabet devam edecek. Bu oyun, sadece güç dengesi değil; iklim değişikliği, pandemi ve teknoloji yarışıyla entegre. Tarih gösteriyor ki, imparatorluklar mezarlıklara gömülebilir – soru, kimin sıradaki olacağı.