"Boklaşma" Üzerine Bir Brifing: Cory Doctorow'un Analizinden Temel Çıkarımlar
Özet
Bu belge, yazar ve aktivist Cory Doctorow'un "Boklaşma" (Enshittification) olarak adlandırdığı ve modern dijital platformların ve hizmetlerin neden kaçınılmaz olarak kötüleştiğini açıklayan teorisinin ana temalarını ve temel fikirlerini sentezlemektedir. Doctorow'a göre "Boklaşma", platformların kullanıcıları ve ticari müşterileri kendilerine bağladıktan sonra, değeri kademeli olarak onlardan alıp kendi hissedarlarına aktardığı öngörülebilir, dört aşamalı bir yaşam döngüsüdür. Bu süreç, bir zamanlar sevilen hizmetleri, herkesin içinde sıkışıp kaldığı ancak kimsenin keyif almadığı "bok yığınlarına" dönüştürür.
Bu yaygın bozulmanın temel nedeni, bir zamanlar teknoloji şirketlerini disipline eden dört temel gücün ortadan kalkmasıdır: rekabet, düzenleme, kendi kendine yardım (birlikte çalışabilirlik yoluyla) ve teknoloji çalışanlarının gücü. Gevşek antitröst uygulamaları rekabeti yok etmiş, tekelleşmiş endüstriler düzenleyicileri ele geçirmiş, fikri mülkiyet yasaları kullanıcıların ve rakiplerin alternatifler yaratmasını yasa dışı hale getirmiş ve kitlesel işten çıkarmalar bir zamanlar ilkeli olan teknoloji iş gücünü sindirmiştir.
Tedavi, bu dört disipline edici gücün yeniden tesis edilmesinde yatmaktadır. Bu, antitröst yasalarının yeniden canlandırılmasını, platformların gücünü zayıflatan uygulanabilir düzenlemelerin (örneğin, platformlar arası geçişi kolaylaştıran "çıkış hakkı" gibi) çıkarılmasını, "iş modeline hakaretin ağır cezası" niteliğindeki yasaları yürürlükten kaldırarak birlikte çalışabilirliğin önünü açmayı ve teknoloji sektöründe işçi gücünü sendikalaşma yoluyla yeniden inşa etmeyi gerektirir.
Boklaşmanın Anatomisi
Doctorow'un ortaya attığı ve Amerikan Diyalekt Derneği tarafından 2023 Yılının Kelimesi seçilen "Boklaşma", çevrimiçi bir hizmetin nasıl kötüleştiğini, bu kötüleşmenin nasıl geliştiğini ve her şeyin aynı anda kötüleşmesine neden olan bulaşıcı hastalığı açıklayan bir analizdir. Bu, yalnızca bir şeyin kalitesinin düşmesini ifade eden bir terim değil, platformların bozulma sürecini açıklayan maddi bir olgudur.
Boklaşmanın Dört Aşamalı Yaşam Döngüsü
Boklaşma süreci, dijital platformların izlediği tutarlı ve öngörülebilir bir model olarak tanımlanır. Bu süreç dört ana aşamadan oluşur:
Aşama | Açıklama | Hedef |
1. Aşama | Kullanıcılara İyi Davranma | Platform, yatırımcı sermayesi gibi fazlalıkları kullanarak kullanıcılara sübvansiyonlu ve değerli bir hizmet sunar. Amaç, ağ etkileri, yüksek geçiş maliyetleri ve kolektif eylem sorunları aracılığıyla kullanıcıları platforma çekmek ve kilitlemektir. |
2. Aşama | Kullanıcıları Ticari Müşteriler İçin Kötüye Kullanma | Kullanıcılar kilitlendikten sonra platform, reklamcılar ve içerik oluşturucular gibi ticari müşterilere fayda sağlamak için kullanıcı deneyimini kötüleştirmeye başlar. Bu, kullanıcı verilerini gözetlemek veya istenmeyen içerikleri akışlarına zorla sokmak şeklinde olabilir. |
3. Aşama | Ticari Müşterileri Platform İçin Kötüye Kullanma | Ticari müşteriler de kilitli kullanıcılara bağımlı hale geldiğinde, platform bu sefer de onlardan değeri geri almaya başlar. Reklam maliyetleri artar, erişim azalır ve fahiş ücretler talep edilir. |
4. Aşama | Bok Yığınına Dönüşme ve Ölüm | Platform, mevcut tüm fazlalığı kendi hissedarlarına aktarmıştır. Geriye, kullanıcıları birbirine, ticari müşterileri de kullanıcılara yapışık tutmak için hesaplanan asgari düzeyde bir fayda kalır. Platform artık herkes için korkunç bir deneyim sunan bir "bok yığınıdır" ancak kilitlenme mekanizmaları nedeniyle bir zombi gibi varlığını sürdürür. |
Vaka Çalışmaları: Boklaşmanın Uygulamadaki Hali
Doctorow, bu dört aşamalı döngünün günümüzün en büyük teknoloji platformlarında nasıl işlediğini göstermek için bir dizi vaka çalışması sunmaktadır.
1. Aşama: Facebook, MySpace kullanıcılarını "sizi asla gözetlemeyeceğiz" vaadiyle ve yalnızca takip ettikleri kişilerin içeriklerini gösteren bir akış sunarak kendine çekti.
2. Aşama: Kullanıcılar kilitlendikten sonra, Facebook onları gözetleyerek reklamcılara "olağanüstü hassas hedefli reklamcılık" sattı. Aynı zamanda, yayıncıların içeriklerini, kullanıcıların rızası olmadan diğer kullanıcıların akışlarına sokarak onlara ücretsiz trafik sağladı.
3. Aşama: Reklam maliyetlerini artırdı ve reklam sahtekarlığı fırladı. Yayıncıları giderek daha uzun alıntılar yayınlamaya zorladı, sonunda tüm makaleleri platformda yayınlamalarını istedi ve ardından kendi abonelerine ulaşmak için bile "gönderiyi öne çıkarmaları" için onlardan para talep etti.
Son Aşama: Kullanıcı akışları, istenen içeriklerin "homeopatik bir kalıntısına" indirgendi ve boşluk reklamlarla dolduruldu. Bu kırılgan denge, şirketi Metaverse gibi tuhaf "pivot"lara yöneltti.
Amazon
1. Aşama: Yatırımcı parasıyla ürünleri maliyetin altında sattı ve nakliyeyi sübvanse etti. Kullanıcıları Prime üyeliği, medya ürünlerindeki DRM (Dijital Haklar Yönetimi) ve rakipleri ortadan kaldıran yıkıcı fiyatlandırma ile kilitledi.
2. Aşama: Başlangıçta satıcılara iyi davrandı, düşük fiyatlar ve geniş ürün yelpazesiyle kullanıcıları çekerek satıcıları platforma bağımlı hale getiren bir "volan" (flywheel) etkisi yarattı.
3. Aşama: Satıcıların en çok satan ürünlerini kopyaladı, fahiş "çöp ücretler" (Fulfillment by Amazon, Prime katılımı) getirdi ve bu maliyetler satıcıların her yerde fiyat artırmasına neden oldu. Arama sonuçları, en iyi eşleşmeler yerine en yüksek rüşveti verenin en üstte yer aldığı bir ödeme sistemine dönüştü. Ortalama olarak, bir Amazon aramasındaki en iyi sonuç, en uygun eşleşmeden %29 daha pahalıdır.
Son Aşama: Platform, düşük kaliteli, yüksek fiyatlı ürünler, sahte yorumlar ve gelip geçici satıcılarla dolu bir çöplüğe dönüştü.
Apple (iPhone)
1. Aşama: "Duvarlı bir bahçe" içinde, "sadece çalışan" şık bir deneyim sundu. Başlangıçta, fazlalığı kullanıcı deneyimine ve uygulama denetimine ayırdı ve gizliliği bir satış noktası olarak vurguladı.
2. Aşama: Uygulama geliştiricilerini basit bir ücret yapısıyla çekti. Yüksek geçiş maliyetleri yarattıktan sonra, Facebook gibi ticari müşterileri çekmek için bir miktar gözetime izin verdi.
3. Aşama: Üçüncü taraf gözetimini engellerken, kendi reklam işini beslemek için gizlice kendi gözetim sistemini kurdu. App Store ücretlerini tüm gelir üzerinden kalıcı olarak %30'a çıkardı, web tabanlı ödeme seçeneklerinden bahsedilmesini yasakladı ve kendi hizmetleriyle (örneğin Apple Books) haksız bir şekilde rekabet etti.
Twitter (X)
1. Aşama: Geliştiricilere tam erişim sağlayan bir API öncelikli platform olarak başladı. Geri bildirim (retweet) gibi kullanıcı yeniliklerini resmi özelliklere dönüştürerek "arzu yollarını" döşedi.
2. Aşama: Türkiye gibi otoriter ülkelerde reklamcılar için ofisler açarak sansür ve gözetim taleplerine kapı araladı. İçerik denetim ekibini yetersiz bıraktı.
3. Aşama (Elon Musk Sonrası): "Hızlandırılmış bir boklaşma" yaşandı. İçerik denetçilerinin çoğunu işten çıkardı, platformu hem kullanıcılar hem de reklamcılar için anında daha kötü hale getirdi. Doğrulama (mavi tik) sattı ve bu, dolandırıcılık ve spam ile ilişkilendirildi. Ödeme yapmayan kullanıcıların gönderilerini bastırdı ve platformdan geçişi zorlaştırmak için API'yi kısıtladı.
Damdaki Kemancı Sorunu: Kullanıcıların, platform ne kadar kötüleşirse kötüleşsin, toplulukları ve sosyal bağları orada olduğu için ayrılmakta zorlandığını gösteren bir örnektir. Özellikle kriz anlarında bu bağlar daha da önemli hale gelir.
Patoloji ve Epidemiyoloji: Boklaşma Neden ve Nasıl Yayılıyor?
Boklaşmanın yaygınlaşması, belirli şirketlerin kötü niyetinden ziyade, onları disipline eden dışsal ve sistemik güçlerin aşınmasının bir sonucudur. Şirketler, yapabildikleri zaman boklaşmaya başlarlar.
Disipline Edici Güçlerin Ortadan Kalkması
Dört temel güç, teknoloji şirketlerinin boklaşmasını engelliyordu:
Rekabet: Rakiplerin varlığı, şirketleri daha iyi ürünler, daha adil fiyatlar ve daha iyi koşullar sunmaya zorlar.
Düzenleme: Hükümet denetimi, aldatıcı veya zararlı uygulamaların maliyetini artırarak caydırıcılık yaratır.
Kendi Kendine Yardım (Birlikte Çalışabilirlik): Kullanıcıların ve üçüncü tarafların, mevcut ürün ve hizmetleri değiştirmesine, onlara bağlanmasına veya onları iyileştirmesine olanak tanıyan teknik esneklik, şirketlerin kötüye kullanımlarını sınırlar.
Teknoloji Çalışanlarının Gücü: Nitelikli teknoloji çalışanlarının kıtlığı ve "mesleki huşu" (vocational awe) olarak adlandırılan misyon duygusu, çalışanların etik olmayan taleplere karşı durmasını sağlıyordu.
Bu dört gücün her biri sistematik olarak zayıflatıldı:
Rekabetin Sonu: Onlarca yıl süren gevşek antitröst uygulamaları, her sektörde devasa tekellerin oluşmasına izin verdi. Google ve Amazon gibi şirketler, rakipleri satın alarak veya yıkıcı fiyatlandırma gibi taktiklerle ezerek rekabeti ortadan kaldırdı.
Düzenlemenin Ölümü: Pazar yoğunlaşması, "düzenleyici ele geçirme"ye (regulatory capture) yol açtı. Şirketler, düzenleyicileri etkisiz hale getirecek kadar büyüdü ve zenginleşti. "Bir uygulama ile yaparsan suç değildir" mantığı, Uber gibi şirketlerin işçi ve tüketici yasalarını ihlal etmesine olanak tanıdı. Bu, "algoritmik ücret ayrımcılığı" ve "tavuklaştırma" gibi sömürücü uygulamalara yol açtı.
Kendi Kendine Yardım Engeli: Fikri mülkiyet yasaları (özellikle DMCA Bölüm 1201 gibi etrafından dolaşmayı önleme yasaları), bir zamanlar güçlü bir karşı güç olan "düşmanca birlikte çalışabilirliği" (adversarial interoperability) yasa dışı hale getirdi. Bu durum, "iş modeline hakarete ağır ceza" (felony contempt of business model) olarak tanımlanmakta ve şirketlere, kullanıcıların ürünlerini kendi çıkarları doğrultusunda değiştirmesini engelleme gücü vermektedir.
İş Gücünün Zayıflaması: Google'daki Dragonfly ve Maven projelerine karşı yapılan protestolar gibi direniş anlarına rağmen, 2023 ve 2024'teki kitlesel işten çıkarmalar, teknoloji çalışanlarının gücünü kırdı. Bir zamanlar kıt olan iş gücü, artık korku ve itaat kültürüyle yönetilmektedir.
Tedavi: Boklaşmayı Tersine Çevirmek
Boklaşmayı durdurup tersine çevirmenin yolu, onu mümkün kılan koşulları ortadan kaldırmak, yani dört disipline edici gücü yeniden tesis etmektir.
1. Antitröstü Geri Getirmek
ABD'de Lina Khan'ın FTC başkanlığında ve Avrupa Birliği'nde Dijital Piyasalar Yasası (DMA) ve Dijital Hizmetler Yasası (DSA) gibi yeni düzenlemelerle küresel bir antitröst canlanması yaşanmaktadır.
Bu hareket, şirketlerin gücünü kırmayı, rekabeti teşvik etmeyi ve tekellerin oluşumunu engellemeyi amaçlamaktadır.
2. Etkin Düzenlemeler Yaratmak
Yeni düzenlemeler, platformları daha iyi olmaya zorlamak yerine, onları daha az güçlü yapmaya odaklanmalıdır.
Önemli olan, düzenlemelerin uygulanabilir olmasıdır. Örneğin, karmaşık ve Yoruma dayalı içerik denetimi kuralları yerine, aşağıdaki gibi basit ve net kurallar getirilmelidir:
"Çıkış Hakkı": Platformları, kullanıcıların verilerini ve sosyal bağlantılarını başka bir hizmete kolayca taşıyabilmeleri için birlikte çalışabilir (federasyon) hale getirmeye zorlamak. Bu, kullanıcıların kendilerini hayal kırıklığına uğratan bir platformdan ayrılma maliyetini düşürür.
"Hizmetler için Uçtan Uca İlkesi": Platformların temel görevinin, "istekli göndericilerden istekli alıcılara verileri mümkün olan en verimli ve güvenilir şekilde iletmek" olduğunu yasal bir ilke haline getirmek. Bu, bir arama yaptığınızda size istediğiniz sonucu göstermeleri veya takip ettiğiniz kişilerin tüm gönderilerini akışınızda sunmaları anlamına gelir. Bu, aldatıcı ve sömürücü iş modellerini doğrudan engeller.
3. Kendi Kendine Yardımı Geri Getirmek (Birlikte Çalışabilirlik)
DMCA Bölüm 1201 gibi "iş modeline hakaretin ağır cezası" niteliğindeki yasalar yürürlükten kaldırılmalıdır.
Tamir Hakkı (Right to Repair) hareketi, bu alanda başarılı bir model sunmaktadır. Eyalet düzeyinde kazanılan zaferler, üreticileri tamir edilebilir ürünler yapmaya zorlamaktadır.
Beeper Mini'nin iMessage'ı Android'e getirme girişimi gibi vakalar, düşmanca birlikte çalışabilirliğin tüketiciler için ne kadar faydalı olabileceğini ve tekelleri nasıl sarstığını göstermektedir.
4. İşçi Gücünü Geri Kazanmak
Teknoloji sektöründeki iş gücü kıtlığı sona erdiği için, çalışanların haklarını ve etik duruşlarını korumalarının tek kalıcı yolu sendikalaşmaktır.
Sendikalar, "boklaşmayı durdurma" talebini bir pazarlık unsuru haline getirerek yalnızca çalışanları değil, aynı zamanda kullanıcıları da koruyabilir. Yeniden canlanan işçi hareketi, kurumsal güce karşı en önemli siperlerden biridir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder