İran'daki Jeopolitik Gerilimler ve ABD Stratejisi Üzerine Bir Değerlendirme

Giriş

İran, küresel jeopolitiğin en kritik ve patlayıcı noktalarından biri olarak uzun süredir dikkat çekmektedir. Orta Doğu'nun kalbinde yer alan bu ülke, zengin enerji kaynakları, stratejik konumu ve nükleer programı nedeniyle büyük güçlerin çatışma alanı haline gelmiştir. Özellikle Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ile İran arasındaki gerilimler, son yıllarda tırmanarak bölgesel ve küresel istikrarsızlığın ana kaynağına dönüşmüştür. Bu yazı, İran merkezli gerilimleri ve ABD'nin bu bölgedeki stratejisini inceleyerek, mevcut durumun tarihsel bağlamını, stratejik unsurlarını ve olası sonuçlarını ele alacaktır. Analiz, ekonomik yaptırımlar, rejim değişikliği girişimleri, askeri tehditler ve bölgesel aktörlerin rollerini merkeze alarak ilerleyecek olup, 2025-2026 dönemindeki son gelişmeleri de dikkate alacaktır.

Özet

İran, günümüz jeopolitiğinde en yakın ve en tehlikeli gerilim noktası olarak tanımlanabilir. ABD'nin İran'a yönelik politikası, ekonomik baskılar yoluyla iç huzursuzluk yaratmayı ve sonunda rejim değişikliğini hedefleyen bir strateji üzerine kuruludur. Bu yaklaşım, "renkli devrim" olarak bilinen yöntemlerle desteklenmekte ve İran'ın stratejik konumu nedeniyle hızla küresel bir krize evrilebilecek potansiyele sahiptir. Bölgede nükleer güçlerin varlığı, yoğun askeri yığınaklar ve İsrail gibi aktörlerin müdahil olması, durumu bir "barut fıçısı"na benzetmektedir. Son dönemde yaşanan protestolar ve askeri tehditler, bu gerilimi daha da körüklemiştir. Örneğin, 2025'te ABD ve İsrail'in İran'ın nükleer tesislerine yönelik saldırıları, ekonomik çöküşü hızlandırmış ve rejimin meşruiyetini sarsmıştır. Bu süreç, ABD'nin dış politika araçlarını nasıl kullandığına dair somut bir örnek teşkil etmektedir.

Detaylı Analiz

İran: En Yakın ve En Tehlikeli Küresel Gerilim Noktası

İran'ın jeopolitik önemi, coğrafi konumundan kaynaklanmaktadır. Orta Doğu'nun ortasında, Hürmüz Boğazı'nı kontrol eden bir konumda yer alan İran, küresel enerji akışının yaklaşık %20'sini etkileyebilecek güce sahiptir. Bu durum, herhangi bir çatışmanın petrol fiyatlarını ve küresel ekonomiyi derinden sarsma potansiyeli taşıdığı anlamına gelir. Son analizlere göre, İran Venezuela veya Grönland gibi diğer sıcak noktalardan daha acil bir tehdit oluşturmaktadır, zira buradaki bir kriz nükleer güçleri doğrudan etkileyebilir. 2025-2026 döneminde, İran'daki ekonomik krizler ve protestolar, bu aciliyeti artırmıştır. Örneğin, İran riyalinin rekor düşük seviyelere düşmesiyle tetiklenen gösterilerde yüzlerce kişi hayatını kaybetmiş ve binlercesi tutuklanmıştır. ABD Başkanı Trump'ın "hazırız" açıklamaları, olası bir askeri müdahaleyi gündeme getirmiş ve İran'ı "düşman" olarak nitelendiren rejim baskılarını tetiklemiştir.

Uzmanlara göre, İran'la bir savaşın "çok yakında" gerçekleşme ihtimali gerçekçidir. Bu senaryo, yalnızca bölgesel değil, küresel bir çatışmayı tetikleyebilir, zira İran'ın müttefikleri Rusya ve Çin'in müdahil olması muhtemeldir. İran'ın nükleer programı, bu tehdidin merkezinde yer almakta olup, 2025'te İsrail'in önleyici saldırılarıyla büyük darbe almıştır.

ABD'nin Rejim Değişikliği Stratejisi: "En Eski Oyun"

ABD'nin İran politikası, on yıllardır rejim değişikliğini hedefleyen bir çerçevede şekillenmiştir. Bu strateji, ekonomik yaptırımlar yoluyla ülkeyi çökertmeyi, iç huzursuzluğu kışkırtmayı ve hükümetin baskılarını müdahale bahanesi olarak kullanmayı içerir. Trump yönetimi altında bu yaklaşım, 2025'te yoğunlaşmış olup, "maksimum baskı" politikası olarak adlandırılmıştır. Yaptırımlar, İran ekonomisini ezerek enflasyonu ve işsizliği artırmış, protestoları tetiklemiştir. Eğer rejim bu protestolara sert müdahale ederse, ABD bunu "halkı koruma" gerekçesiyle askeri müdahaleye dönüştürebilir.

Bu taktik, ABD'nin dış politika oyun kitabındaki en eski yöntemlerden biridir ve "renkli devrim" olarak bilinir. Son dönemde, ABD'nin protestoculara destek açıklamaları ve İran'a yönelik uyarıları, bu stratejinin bir parçası olarak görülmektedir. Ancak bu yaklaşım, İran'ı Rusya ve Çin'le daha yakın ittifaklara itmiş, Güney Afrika'daki ortak deniz tatbikatları gibi adımlarla somutlaşmıştır. Eleştirmenlere göre, bu strateji Orta Doğu'yu istikrarsızlaştırarak uzun vadede ABD'nin çıkarlarına zarar vermektedir.

İran Durumunun Tehlikesini Artıran Faktörler

İran'daki gerilimin tehlike seviyesi, birden fazla faktörle katlanmaktadır:

• Stratejik Konum: İran, büyük güçlerin (Rusya, Çin, ABD) ortasında yer almakta olup, herhangi bir çatışma hızla yayılabilir. Hürmüz Boğazı'nın kapanması, küresel enerji krizine yol açabilir.

• Nükleer Güç Varlığı: Bölgede birden fazla nükleer güç (İsrail, Pakistan, Rusya) bulunması, tırmanma riskini artırır. İran'ın nükleer programı, 2025 saldırılarının ardından hala aktif olup, misilleme tehditleri içermektedir.

• Yoğun Askeri Yapı: İran ve çevresi, yoğun silahlanmayla doludur. İran'ın balistik füzeleri ve vekil güçleri (Hizbullah, Husiler), konvansiyonel bir savaşı yıkıcı kılabilir.

Bu faktörler, bölgeyi her an patlayabilecek bir barut fıçısına dönüştürmektedir. 2026 başındaki protestolar ve ABD'nin askeri müdahale sinyalleri, bu riski somutlaştırmıştır.

İsrail'in Rolü

İsrail, İran gerilimlerinde kritik bir aktör olarak öne çıkmaktadır. İran'ı "haydut devlet" olarak gören İsrail, ABD'yi çatışmaya sürükleme eğilimindedir. 2025'te nükleer tesislere yönelik saldırılar, bu rolü vurgulamıştır. İran'ın İsrail üslerini "meşru hedef" ilan etmesi, gerilimi tırmandırmıştır. İsrail'in stratejisi, İran'ı zayıflatmak ve bölgesel hakimiyetini güçlendirmek üzerine kuruludur, ancak bu ABD'nin daha geniş çıkarlarıyla çelişebilir.

Güncel Gelişmeler ve Olası Senaryolar

2026 itibarıyla, İran'daki protestolar rejimi sarsmış olup, ABD'nin müdahale tehditleri artmıştır. Rejim çöküşü senaryoları tartışılmakta, ancak Rusya ve Çin'in desteği bunu zorlaştırmaktadır. Olası bir savaş, küresel ekonomiyi etkileyebilir ve multipolar dünya düzenini test edebilir.

Sonuç

İran'daki jeopolitik gerilimler, ABD stratejisinin bir yansıması olarak küresel barışı tehdit etmektedir. Ekonomik baskılar ve rejim değişikliği girişimleri, kısa vadeli kazanımlar sağlasa da uzun vadede istikrarsızlığı artırabilir. Bölgesel aktörlerin dengeli bir yaklaşımı, çatışmayı önleyebilir; aksi takdirde, "barut fıçısı" patlayabilir. Bu durum, uluslararası toplumun diplomasiye öncelik vermesini gerektirmektedir.