Hoşgörü Hakkında Ezber Bozan 5 Düşündürücü Gerçek: Neden Tolerans Sandığımız Kadar Masum Değil?

Gece yarısına doğru üst komşunuzun dinlediği yüksek sesli müzik zihninizi tırmalamaya başladığında ne yaparsınız? Müziği içtenlikle sevip ritme eşlik etmek "onaylamak"tır. Müziğin çaldığını fark etmeyecek kadar gürültüye duyarsız olmak "ilgisizlik"tir. Müzikten derin bir rahatsızlık duymanıza ve onu durduracak gücünüz olmasına rağmen dişlerinizi sıkıp beklemeyi seçmeniz ise toleranstır.

Günlük yaşamda "hoşgörülü olmak" hemen her zaman övülen, bireyleri ve toplumları yücelten lekesiz bir ahlaki erdem gibi sunulur. Oysa bu kavramın tarihsel ve felsefi kökenlerine indiğimizde, altında ciddi bir gerilim ve örtük bir rahatsızlık yattığını görürüz. Tolerans kelimesi, Latince tolerare kökünden gelir; anlamı ise oldukça nettir: Katlanmak, acı çekmek veya dayanmak.

Dolayısıyla hoşgörü; sanıldığı gibi karşı tarafı sempatik bulmak, sevmek ya da kabullenmek değildir. Aksine, bünyesinde açık bir karşıtlığı barındıran çelişkili bir duruştur. Felsefeci Rainer Forst’un Stanford Encyclopedia of Philosophy için kaleme aldığı kapsamlı analizden hareketle, hoşgörü kavramının arkasındaki mekanizmayı ve ezber bozan 5 temel felsefi çıkarımı yeniden mercek altına alıyoruz.

1. Yanlış Anlama: Hoşgörü Sevgi Veya Kabullenme Değildir (İtiraz Bileşeni)

Hoşgörünün varlığı içsel bir çatışmayı şart koşar. Felsefi literatürde bir eylemin tolerans sayılabilmesi için ilk zorunlu unsur "İtiraz Bileşeni"dir (Objection Component). Eğer bir düşünceyi, inancı veya davranışı yanlış, uygunsuz ya da rahatsız edici bulmuyorsanız, sergilediğiniz tutum hoşgörü olamaz. Bir tutumu benimsemek "onay" (affirmation), ona karşı tamamen nötr kalmak ise "ilgisizlik" (indifference) olarak adlandırılır.

Üç Normatif Alan: Felsefi açıdan toplumsal yaşamı üç farklı alan üzerinden düşünebiliriz:

1. Onaylanan Alan: Doğru ve makul bulduğumuz, katıldığımız inanç ve eylemler.
2. Tolerans Alanı: Yanlış veya rahatsız edici bulduğumuz ancak varlığına katlanılabileceğini düşündüğümüz alan.
3. Reddedilen (Hoşgörülemez) Alan: Ahlaken veya hukuken asla izin verilemeyecek olan dayanılmaz sınırlar.

Hoşgörü tam olarak bu ikinci alanda—onay ile mutlak nefretin arasındaki o dar hatta—nefes alır.

Toleranslı Irkçı Paradoksu: Ancak her itiraz hoşgörü zeminini doğurmaz. "Toleranslı Irkçı Paradoksu" (Paradox of the tolerant racist) bu durumu çarpıcı biçimde ortaya koyar. Başka bir ırkı "aşağı" gören bir ırkçı, sırf stratejik veya hukuki nedenlerle ayrımcılık yapmaktan kaçınırsa ona "hoşgörülü" diyebilir miyiz? Felsefi yanıt net bir hayırdır. Bir itirazın hoşgörü erdemine dönüşebilmesi için asgari düzeyde rasyonel ve makul bir etik gerekçeye dayanması gerekir. Irkçılık ise akıl dışı ön yargılardan ve ahlak dışı bir nefretten beslenir. Mantıksız bir nefreti bastırmak bireyi erdemli kılmaz; burada yapılması gereken şey hoşgörü sergilemek değil, ırkçı inancı tamamen ortadan kaldırmaktır.

"Sadece rahatsız edici, yanlış veya tahrif edilmiş bulduğumuz şeylere karşı tolerans gösterebiliriz; hoşgörü, tiksindiğimiz ya da reddettiğimiz bir eylemin karşısında verilen bilinçli bir duruştur."

2. Dikey Hiyerarşi: İzin Olarak Hoşgörü (Permission Conception)

Tolerans her zaman eşitler arasında yaşanmaz. Felsefe tarihindeki en eski ve günümüzde de en yaygın kullanılan model "İzin Anlayışı"dır (Permission Conception). Bu modelde taraflar eşit değildir; aksine otoriteyi veya çoğunluğu elinde tutan güç ile farklı olan azınlık arasında dikey, dikey olduğu kadar da ezici bir hiyerarşi bulunur.

Geçici Bir Lütuf Olarak Tolerans: Bu anlayışta egemen güç, azınlığın kendi inançlarına göre yaşamasına şartlı bir "izin" verir (permissio negativa mali). Ancak bu izin, azınlığın kamusal ve siyasi alanda eşit statü talep etmemesi ve üstün grubun kurallarına boyun eğmesi şartıyla geçerlidir. Otorite dilediği an bu izni geri çekme hakkını elinde tutar.

Johann Wolfgang von Goethe, 1829 yılında kaleme aldığı aforizmasında bu hiyerarşik lütuf mekanizmasına sert bir itiraz yükseltmiştir:

"Tolerans sadece geçici bir tutum olmalıdır: Tanımaya (kabul etmeye) yol açmalıdır. Tolerans göstermek, hakaret etmektir."

Neden Bir Hakarettir? Goethe’nin tespiti son derece derindir: Bir insana veya gruba sadece "tolerans göstermek", onu eşit bir muhatap olarak tanımak yerine, lütfedilerek varlığına göz yumulan bir "alt statüye" hapsetmektir. İzin veren taraf kendi lütfunu yüceltirken, katlanılan tarafı sürekli bir minnet ve edilgenlik çemberinde tutar. Karşılıklı tanıma ve eşitlik içermeyen bir hoşgörü, örtük bir kibir ve hakaretten başka bir şey değildir.

3. Çelişki Gibi Görünen Sınır: "Hoşgörüsüze Tolerans Yoktur" Söylemi Bir Tuzak mı?

Hoşgörünün sınırlarını çizmek en az hoşgörünün kendisi kadar tehlikelidir. Felsefenin en çetin problemlerinden biri "Sınır Çizme Paradoksu"dur (Paradox of drawing the limits). "Hoşgörüsüzlere tolerans gösterilmemelidir" ilkesi kulağa makul gelse de pratikte otoritenin elinde tehlikeli bir silaha dönüşebilir.

Yapısökümcü Uyarı: Hukuk ve felsefe teorisyeni Stanley Fish'in dikkat çektiği gibi; eğer bir grubu "hoşgörüsüz" ilan edip sistem dışına atmak tamamen çoğunluğun veya iktidarın keyfi kararlarına bağlıysa, hoşgörü kavramı kendi sınırını çizdiği anda yok olur. Çoğunluk, kendi değerlerine uymayan her muhalifi "hoşgörüsüz" etiketiyle bastırabilir ve bu durum toleransı saf bir güç gösterisine dönüştürür.

Forst'un Çözümü: Rainer Forst bu tehlikeli tuzağı aşmak için iki farklı tutumu birbirinden ayırır:

1. İlkesel Hoşgörüsüzlük: Hoşgörüyü ve adil toplumsal yaşam kuralını bir norm olarak tamamen reddedenlerin ve başkalarının haklarını gasbedenlerin tutumu.
2. Normu Koruma Duruşu: Hoşgörü normunun ihlal edilmesine müsaade etmek istemeyenlerin gösterdiği "tolerans sınırlaması".

Bir sınır çiziminin keyfi bir baskıya dönüşmemesi için, çizilen sınırların karşılıklılık (reciprocity) ve genellik (generality) ilkelerine dayanması şarttır. Yani bir grup, kendi talep ettiği hakları başkalarına da tanımakla mükelleftir; kendi kabul etmeyeceği bir kısıtlamayı başkasına dayatamaz.

Bu sınırların ve güç ilişkilerinin tarihsel süreçte nasıl farklı biçimlere büründüğünü anlamak için, felsefenin tanımladığı 4 temel tolerans modelini incelememiz gerekir.

4. Çeşitlilik: İzin Verenden Saygı Duyana 4 Tolerans Anlayışı

Toplumsal yaşamda tek bir "hoşgörü" yoktur. Çatışmaların niteliğine ve tarafların güç dengelerine göre felsefe tarihinde öne çıkan 4 farklı tolerans anlayışı bulunmaktadır:

• İzin Anlayışı (Permission Conception): Hiyerarşiktir. Otorite veya çoğunluk, azınlığa kendi egemenliğini tehdit etmemesi şartıyla sınırları önceden belirlenmiş koşullu bir var olma izni verir.
• Birlikte Var Olma Anlayışı (Coexistence Conception): Güç dengeleri açısından birbirine denk olan grupların, çatışmanın yıkıcı maliyetinden kaçınmak için kurduğu pragmatik bir ateşkestir (modus vivendi). Güç dengesi bozulduğu an bu tolerans modeli çökme riski taşır.
• Saygı Anlayışı (Respect Conception): Tarafların derin görüş ayrılıklarına rağmen birbirlerini ahlaki ve siyasi eşitler olarak tanımasıdır. İki alt modele ayrılır:
  • Biçimsel Eşitlik (Formal Equality): Fransız seküler cumhuriyetçiliğinde görüldüğü gibi, kamusal alan ile özel alanı kesin çizgilerle ayırır. Dini ve etik farklılıkları özel alana hapseder; kamuda herkesi eşitlemeye çalışır.
  • Niteliksel Eşitlik (Qualitative Equality): Bireylerin kültürel ve etik kimliklerinin kamusal alanda da var olabileceğini kabul eder. Eşitliği, farklılıkları görünür kılıp onları tanıyarak sağlar.
• Takdir Anlayışı (Esteem Conception): En ileri ve demanding (talepkar) modeldir. Karşı tarafın inancını tamamen benimsemeseniz de, o yaşam tarzında etik bir değer, estetik bir çekicilik ve zenginlik görmek esasına dayanır. Felsefeci Joseph Raz'ın ifadesiyle bu durum bir tür "mesafeli takdir"dir (reserved esteem).

5. Normatif Bağımlılık: Hoşgörü Kendi Başına Ayakta Duramaz

Hoşgörü, içi boş bir kap gibidir. Felsefedeki en kritik tespitlerden biri, hoşgörünün "normatif olarak bağımlı bir kavram" (normatively dependent concept) olduğudur.

Hoşgörü Kendi Başına Bir Değer Midir? Toleransın tek başına neyin "kabul edilebilir" neyin "dayanılmaz" olduğunu söyleyecek içsel bir pusulası yoktur. Neyin hoşgörüleceğine karar vermek için her zaman dışarıdan gelen normatif ilkelere (adalet, insan hakları, özgürlük veya dini dogmalar) ihtiyaç duyar. Sağlam ve adil adalet ilkeleriyle desteklenmeyen bir hoşgörü, adaletsiz bir statükoyu koruma aracına dönüşebilir.

İtiraz Gerekçesi ile Reddetme Gerekçesi Ayrımı: Rainer Forst, hoşgörünün çalışabilmesi için iki farklı gerekçe türünü ayırır:

• İtiraz Gerekçeleri (Etik Gerekçeler): Kişinin kendi "iyi yaşam" anlayışına, dini inancına veya kişisel değerlerine dayanır. Özneldir.
• Reddetme Gerekçeleri (Ahlaki ve Hukuki Gerekçeler): Herkes için bağlayıcı olan, genel ve karşılıklı gerekçelendirilebilir ilkelerdir.

Sağlıklı bir hoşgörü düzeninde, benim bir davranışa yönelik öznel etik itirazlarım (örneğin bir yaşam tarzını günah veya yanlış bulmam), karşı tarafın özgürlüğünü kısıtlamama yetkisi vermez. Karşı tarafın eylemini tamamen yasaklayabilmem için genel ahlaki reddetme gerekçelerine (örneğin başkasına zarar verilmesi veya temel hakların ihlal edilmesi) ihtiyacım vardır.

Sonuç: Hoşgörüden Karşılıklı Saygıya Doğru

Hoşgörü, tarihsel kökeni itibarıyla pasif bir "katlanma", çoğu zaman üstten bakan bir hiyerarşi ve geçici bir lütuf mekanizması barındırır. Ancak küreselleşen ve derin farklılıklarla bir arada yaşamak zorunda olan modern toplumlarda tolerans, bu dar kalıbı aşmak zorundadır.

Sadece güçlü olanın güçsüz olana izin verdiği lütufkar bir "katlanma" seviyesinden; bireylerin farklılıklarıyla birlikte birbirini eşit yurttaşlar olarak tanıdığı aktif bir "saygı ve gerekçelendirme zeminine" geçmek, toplumsal barışın yegane anahtarıdır.

"Toplum olarak hedefimiz, birbirimizin varlığına 'katlandığımız' bir tolerans seviyesi mi olmalı, yoksa farklılıklarımızla birlikte birbirimizi eşit gördüğümüz derin bir saygı düzeni mi?"