Concorde yanılgısı (İngilizce: Concorde fallacy), batık maliyet yanılgısı (sunk cost fallacy) olarak da bilinen bir bilişsel önyargıdır. Daha önce harcanmış zaman, para veya emek yüzünden, gelecekteki faydası düşük veya zararına olsa bile bir işe/projeye/yatırıma devam etme eğilimidir.
Kökeni
Adını, 1960-1970’lerde İngiltere ve Fransa’nın ortak geliştirdiği süpersonik yolcu uçağı Concorde projesinden alır. Proje teknik olarak başarılıydı ama ticari olarak kârlı olmayacağı çok erken belli olmuştu. Buna rağmen iki ülke, o ana kadar harcanmış milyar dolarlar ve prestij kaybı korkusu nedeniyle projeyi sürdürmeye devam etti. Uçaklar yıllarca zarar ederek uçtu ve sonunda emekli edildi. Bu “vazgeçememe” davranışı, yanılgıya adını verdi.
Nasıl işler?
Mantıklı karar, gelecekteki maliyet ve faydaya bakılarak verilmelidir. Geçmişte harcanan kaynaklar artık geri gelmez (batık maliyettir). Ancak insanlar:
- “Bu kadar para/vakit harcadık, şimdi bırakırsak boşa gider” diye düşünür,
- Kayıpları kabul etmekten kaçınır,
- “Daha fazla yatırım yaparsam kurtarırım” umuduna kapılır.
Bu da kötü bir kararın daha da kötüleşmesine yol açar.
Günlük hayattan örnekler
- Kötü giden bir filme/sinemaya para verdiğin için filmi sonuna kadar izlemek.
- Zarar eden bir işe veya hisse senedine “zaten çok para koydum” diye daha fazla para yatırmak.
- Bitmeyen, zevk almadığın bir ilişkiye/eğitime “bu kadar emek verdik” diye devam etmek.
- Bitmeyen bir yazılım projesine, artık gereksiz olduğu halde kaynak ayırmaya devam etmek.
Nasıl kaçınılır?
Karar verirken şu soruyu sorun:
“Şu ana kadar hiçbir şey harcamamış olsaydım, yine de bu işe başlar mıydım / devam eder miydim?”
Cevap “hayır” ise, geçmiş yatırımları unutup durmak genelde daha doğru olur.
Kısaca: Concorde yanılgısı, geçmiş maliyetlerin gelecekteki rasyonel kararı kirletmesidir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder