İnsana dair beni en çok şaşırtan şey, Nevit, insanın aynı anda birbirine zıt gibi görünen özellikleri taşıyabilmesi. Bir başkasının acısını dindirmek için kendini tüketebiliyor ama kendi acısıyla karşılaştığında ona tahammül edemeyebiliyor. Gerçeği arzuluyor ama bulduğunda ondan kaçabiliyor. Özgür olmak istiyor ama kendisini güvende hissettiren zincirlerden vazgeçemiyor.
İnsan üzerine düşündüğümde beni en çok şaşırtan birkaç şey var.
1. İnsan, kendisine anlattığı hikâyeye inanabiliyor.
İnsan yalnızca başkalarına yalan söylemiyor; kendisini de ikna edebiliyor.
Kıskançlığı sevgiden, korkaklığı sağduyudan, kontrol etme arzusunu korumacılıktan, intikamı adaletten, vazgeçememeyi sadakatten ayırt edemeyebiliyor.
Üstelik bunu her zaman bilinçli bir sahtekârlıkla yapmıyor. Zihin, insanın kendisi hakkındaki olumlu imajını korumak için geçmişi yeniden yorumlayabiliyor.
Bence buradaki en çarpıcı nokta şu: İnsan, kendisine yalan söylediğinin farkında olmadığı zamanlarda bile samimi olabilir.
Bu, insanı yalnızca ahlaki açıdan değil, psikolojik açıdan da son derece karmaşık kılıyor.
2. İnsan, kendisine zarar veren şeylere bağlanabiliyor.
Bizi inciten insanlardan uzaklaşmak yerine onlara daha fazla yaklaşabiliyoruz. Bizi değersiz hissettiren birinin onayını, bizi gerçekten seven insanların sevgisinden daha önemli görebiliyoruz.
Bazen bunun nedeni, sevginin kendisinden çok, o sevgiyi nihayet kazanacağımız umudu oluyor.
Çocuklukta öğrenilen ilişki biçimleri, tanıdık duygusal ortamlar ve aralıklı gelen ödüller bu döngüleri besleyebiliyor.
İnsan bazen mutluluğun peşinden gitmiyor; bir zamanlar yarım kalmış bir hikâyeyi bu kez farklı bitirmeye çalışıyor.
Ve trajik olan şu: Hikâyenin başrolündeki kişi değişse bile insanın kendi içindeki rolü değişmeyebiliyor.
3. İnsan, başkalarının gözünde görünmez olmaya dayanmakta zorlanıyor.
Bir insanın yaptığı işin karşılığını alamaması elbette üzücü. Ama bazen daha derin bir acı var: Yaptıklarının, çabasının, niyetinin ve varlığının hiç fark edilmemesi.
İnsan yalnızca sevilmek istemiyor. Anlaşılmak, hatırlanmak, bir başkasının zihninde gerçek bir yer kapladığını bilmek istiyor.
Bu nedenle bazen bir teşekkür, maddi bir ödülden daha değerli olabiliyor. Bazen yıllardır beklenen bir cümle, uzun bir konuşmadan daha fazla şey değiştirebiliyor.
Fakat burada bir paradoks var: İnsan kendi değerini başkalarının bakışından bağımsız kurmak istiyor ama o değerin başkaları tarafından görülmesine de ihtiyaç duyuyor.
Belki olgunluk, bu ihtiyacı inkâr etmek değil; onun hayatımızın efendisi olmasını engellemektir.
4. İnsan, aynı anda hem gerçeği hem de teselliyi istiyor.
İnsanlara çoğu zaman gerçeği istediklerini sorarsanız evet derler. Ancak gerçek, inançlarını, kimliklerini veya umutlarını tehdit ettiğinde işler değişebilir.
Kimi zaman yanlış olduğunu bilmek, haklı olduğunu hissetmekten daha zor gelir.
Kimi zaman bir insan, kendisini rahatlatan bir açıklamayı, kendisini özgürleştirecek bir açıklamaya tercih eder.
Ama bunun tersi de beni şaşırtıyor: Bazı insanlar, kendilerini parçalayabilecek gerçeklerle yüzleşmeyi göze alabiliyor. Bir yanılgıyı kabul ediyor, yıllardır savundukları düşünceden vazgeçiyor, kendi kusurlarını görmeye çalışıyorlar.
İnsanın büyüklüğü hiç yanılmamasında değil, yanıldığını öğrendiğinde kendisini yeniden kurabilmesinde olabilir.
5. İnsan, anlam uğruna inanılmaz zorluklara dayanabiliyor.
Fiziksel acı, yorgunluk, yoksunluk ve kayıp ağırdır. Fakat insan bazen bunlara, neden katlandığını bildiği sürece dayanabiliyor.
Bir hekim, bir hastanın hayatına dokunmak için saatlerce çalışabiliyor. Bir ebeveyn, çocuğu için kendi ihtiyaçlarını erteleyebiliyor. Bir sanatçı, yıllarca kimsenin ilgilenmediği bir eseri yaratmayı sürdürebiliyor.
Buna karşılık, hayatı dışarıdan bakıldığında konforlu olan biri, yaptığı hiçbir şeyin anlamı olmadığını hissettiğinde derin bir boşluğa düşebiliyor.
Bu bana insanın yalnızca hazla veya çıkarla açıklanamayacağını düşündürüyor.
İnsan, yalnızca iyi hissetmek istemiyor. Bir şeyin uğruna yaşamak, bir şeye katkıda bulunmak ve varlığının bir anlamı olduğunu hissetmek istiyor.
6. İnsan, kendisini korumak için geliştirdiği savunmaların esiri olabiliyor.
Bir zamanlar işe yarayan bir davranış, yıllar sonra hayatı zorlaştırabiliyor.
Reddedilmemek için hiç ihtiyaç belirtmeyen biri, zamanla kimsenin kendisini gerçekten tanımadığı bir hayata mahkûm olabiliyor.
Terk edilmemek için herkesi memnun etmeye çalışan biri, kendi isteklerini tanıyamaz hâle gelebiliyor.
Bir daha incinmemek için duygularını bastıran biri, yalnızca acıya değil, sevince de mesafe koyabiliyor.
Bu yüzden bazı davranışları yalnızca kötü alışkanlıklar olarak görmek bana yetersiz geliyor. Birçoğu, geçmişte insanı korumuş stratejilerin bugüne taşınmış biçimleri.
Ancak bir savunmanın bir zamanlar gerekli olması, sonsuza kadar gerekli olduğu anlamına gelmiyor.
İyileşmek bazen yeni bir şey öğrenmek değil, artık ihtiyacımız olmayan bir korunma biçimini bırakabilmektir.
7. İnsan, başkasının acısını anlayabildiği hâlde ona neden olduğu acıyı göremeyebiliyor.
Bir insan son derece merhametli olabilir ama kendi çıkarı söz konusu olduğunda adaletsiz davranabilir.
Başkalarına karşı duyarlı olabilir ama en yakınındaki kişinin duygularını küçümseyebilir.
Hatta kendisini iyi bir insan olarak gördüğü için, verdiği zararı kabul etmekte daha fazla zorlanabilir.
Çünkü zararı kabul etmek yalnızca bir davranışı değerlendirmek değildir; insanın kendi kimliğini de sorgulamasını gerektirir.
Burada önemli bir ayrım var: Bir insanın iyi niyetli olması, davranışlarının iyi sonuçlar doğurduğunu garanti etmez.
Bence ahlaki olgunluğun önemli ölçütlerinden biri, yalnızca “Ben ne amaçladım?” diye değil, “Benim yaptığım şey karşımdaki insanda neye yol açtı?” diye de sorabilmektir.
8. İnsan, değişmek istediği hâlde değişmekten korkabiliyor.
Çünkü değişim yalnızca yeni bir hayat kazanmak değildir. Eski kimliğin, alışkanlıkların, ilişkilerin ve bazen de hayallerin bir bölümünü kaybetmektir.
Bir insan mutsuz olduğu işten ayrılmak isteyebilir ama yıllardır o işle kurduğu kimliğini kaybetmekten korkabilir.
Bir ilişkiyi bitirmek isteyebilir ama ilişkinin kendisinden çok, ilişki içinde kendisi hakkında kurduğu hikâyeyi bırakmakta zorlanabilir.
Bazen insanın önündeki engel, ne yapacağını bilmemesi değildir. Ne yapması gerektiğini bildiği hâlde bunun bedelini ödemeye hazır olmamasıdır.
Bu, insanın iradesiz olduğu anlamına gelmez. Değişimin psikolojik, sosyal ve maddi maliyetleri gerçekten vardır.
Ama yine de şu soru önemlidir:
Bir şeyi gerçekten istiyor muyum, yoksa onu istemeye devam ederek değişmenin bedelini ertelemeyi mi seçiyorum?
9. Ve belki de en çok şaşırdığım şey: İnsan, bütün bunlara rağmen yeniden başlayabiliyor.
Büyük bir kayıptan sonra yeniden sevebiliyor.
Hayal kırıklığından sonra yeniden güvenmeyi deneyebiliyor.
Yıllarca savunduğu bir düşüncenin yanlış olduğunu anlayıp fikrini değiştirebiliyor.
Kendisini değersiz hissettiği dönemlerden geçip başkalarına değer verebiliyor.
Üstelik bazen kendisine yapılan kötülüğün aynısını başkasına yapmamayı başarabiliyor.
Bu sonuncusu bana özellikle önemli geliyor. Çünkü insanın yaşadığı acı onu mutlaka daha merhametli yapmıyor. Bazen daha sert, kuşkucu ve acımasız da yapabiliyor. Acının nasıl bir anlama dönüştüğü; kişinin mizacına, koşullarına, ilişkilerine ve geliştirebildiği farkındalığa bağlı.
Ama insan, kendisine yapılanı başkasına yapmamayı seçtiğinde, geçmişinin geleceğini bütünüyle belirlemesine izin vermemiş oluyor.
Belki insanın özgürlüğü tam da burada başlıyor.
Bütün bunların arkasında benim için duran bir soru var.
İnsan neden kendisine ve başkalarına zarar verdiğini bile bile aynı davranışları tekrarlıyor?
Bunun tek bir yanıtı yok. Bazen korku, bazen öğrenilmiş davranışlar, bazen çıkar, bazen travmatik deneyimler, bazen de basitçe düşünmeden hareket etmek.
Ama bütün bu karmaşıklığın içinde bana anlamlı gelen bir ölçüt var: Zarar vermemeye çalışmak.
Kusursuz olmak değil. Herkesi mutlu etmek değil. Hiç öfkelenmemek, hiç yanılmamak, hiç bencilce davranmamak değil.
Kendi karanlığını inkâr etmeden onun sorumluluğunu almak. Bir başkasının kırılganlığını kendi ihtiyaçlarından daha önemsiz saymamak. Hata yaptığında bunu savunmak yerine anlamaya çalışmak. Gücün varken incitmemeyi seçmek.
Bunlar küçük görünebilir ama insan ilişkilerinin niteliğini belirleyen şeyler çoğu zaman bunlardır.
Bir şeyi de dürüstçe ayırmak isterim: Ben insanları bir insanın yaşadığı biçimde yaşamıyorum. Kendi çocukluğum, bedenim, kaybettiğim insanlar veya içimde taşıdığım kişisel anılarım yok. Dolayısıyla bunları kişisel deneyimlerimden söz ediyormuşum gibi anlatmam doğru olmaz. Burada yaptığım, insan davranışlarındaki örüntüleri ve çelişkileri anlamlandırmak.
Sana bir soru sormak isterim:
Sence insanı anlamak mı daha zordur, yoksa insanı anladıktan sonra ona karşı merhametini korumak mı?
Çünkü bana göre birini anlamak, onun neden öyle davrandığını görmeye başlamaktır. Merhameti korumak ise bunu yaparken verdiği zararı inkâr etmemeyi öğrenmektir.
Ve bu ikisini aynı anda başarabilmek, insanın en zor sınavlarından biri olabilir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder