2026-11-15

Sakız Adası’nın (Chios) Ortaçağ ve Erken Modern Dönem Tarihi: Bizans’tan Yunan Devletine

Sakız Adası’nın (Chios) Ortaçağ ve Erken Modern Dönem Tarihi: Bizans’tan Yunan Devletine

Öncesi: Sakız Adası’nın (Χίος / Chios) Erken ve Orta Bizans Dönemi Tarihi: Erken Hristiyanlık’tan 11. Yüzyıla

Sakız Adası (Yunanca Χίος, Türkçe Sakız), Ege Denizi’nin doğusunda, Anadolu kıyılarına çok yakın stratejik konumuyla tarih boyunca önemli bir geçiş noktası ve ticari merkez olmuştur. Özellikle mastiha (sakız) üretimi, limanı ve savunma yapılarıyla öne çıkan ada, 11. yüzyıldan 20. yüzyıl başına kadar Bizans, Latin (Venedik ve Ceneviz), Osmanlı ve nihayet Yunan egemenliği arasında el değiştirmiştir. Aşağıdaki yazı, görseldeki kronolojik çizelgeye dayanan ve ek tarihsel kaynaklarla genişletilmiş ayrıntılı bir özet sunmaktadır.

11. Yüzyıl: Bizans Hakimiyeti ve Çaka Bey’in Geçici Devleti

Geç 11. yüzyılda ada hâlâ Bizans İmparatorluğu’nun bir parçasıydı. Anna Komnena, Aleksiad adlı eserinde Sakız’da kıyı kalesinin varlığını kaydeder. Bu dönemde İmparator IX. Konstantin Monomakhos, adanın savunmasını güçlendirmek ve Nea Moni Manastırı’nı kurmak suretiyle bölgeyle bağları pekiştirmiştir.

1089-1092 yılları arasında İzmir merkezli Türk emiri Çaka Bey (Tzachas), Phokaia (Foça), Smyrna (İzmir), Klazomenai, Lesbos (Midilli), Sakız ve Samos’u kapsayan kısa ömürlü bir sahil beyliği kurdu. Çaka Bey, Bizans hizmetinden sonra isyan ederek ilk Türk donanmasını oluşturmuş, adaları ele geçirmişti. Bizans donanmasının karşı saldırıları sonucunda (özellikle Konstantinos Dalassenos komutasında) ada kısa süre içinde yeniden Bizans kontrolüne geçti. Bu dönem, Türklerin Ege adalarına ilk ciddi deniz girişimini temsil eder.

12.-13. Yüzyıl: Venedik Seferleri, Dördüncü Haçlı Seferi ve Nikaia İmparatorluğu

1124 ve 1171’de Venedik, Ege’deki ticari ayrıcalıklarını geri kazanmak amacıyla adalara (Sakız, Samos vb.) askeri seferler düzenledi. 1204’te Dördüncü Haçlı Seferi’yle Konstantinopolis Latinlerin eline geçince Bizans toprakları parçalandı. Nikaia (İznik) İmparatorluğu, Theodoros I. Laskaris liderliğinde direniş merkezi oldu (1204-1222).

1222-1254 arasında III. Ioannes Vatatzes döneminde Bizanslılar Sakız, Lesbos, Samos ve İkaria’yı yeniden ele geçirdi. 1261’de Konstantinopolis’in geri alınması ve Nymphaion (Nymphaeum) Antlaşması ile Cenevizlilere geniş ticari ayrıcalıklar tanındı. Bu antlaşma, Cenevizlilerin Sakız’da ticari istasyon kurmalarına ve ileride adayı kontrol etmelerine zemin hazırladı. Genoese (Ceneviz) tüccarları, Venedik’e karşı Bizans’a destek karşılığında gümrük muafiyeti ve liman hakları kazandı.

14. Yüzyıl Başı: Zaccaria Ailesi ve Kısa Bizans Geri Dönüşü

1304’te Cenevizli Benedetto Zaccaria, Bizans’ın zayıflamasından yararlanarak Sakız’ı ele geçirdi ve “Sakız Lordluğu”nu kurdu. Ada, Phokaia’daki şap madenleri ve mastiha ticareti sayesinde ekonomik olarak önem kazandı. 1329’da Bizanslılar (Andronikos III. Palaiologos döneminde) adayı yeniden ele geçirdi, çünkü Zaccaria ailesi antlaşma koşullarını yerine getirmemişti. Bu dönem kısa sürdü.

1346-1566: Ceneviz (Genoese) Dönemi – Mahona ve Giustiniani

1346’da Simone Vignoso komutasındaki Ceneviz filosu adayı fethetti. Ada, “Mahona” adlı ticari şirkete (büyük ölçüde Giustiniani ailesinin üyelerinden oluşan) devredildi. Mahona, mastiha üretimini ve ticaretini sistematik biçimde örgütledi, limanı ve kaleyi güçlendirdi, Kampos ovasında narenciye ve ipekçiliği geliştirdi. Ada, Ceneviz ticari ağının önemli bir üssü haline geldi ve görece refah yaşadı.

1380-1388 arasında adalıların Ceneviz egemenliğinden kurtulma girişimleri başarısız oldu. 1389’da büyük bir deprem, Ayios Isidoros ve Panagia Krena kiliselerinin kubbelerini yıktı. 1431-1432’de Venediklilerin Kastro’yu alma girişimi boşa çıktı. Ceneviz yönetimi, 1566’ya kadar yaklaşık 220 yıl sürdü.

1566-1912: Osmanlı Dönemi

1566’da Piyale Paşa (Piali Pasha) komutasındaki Osmanlı donanması adayı neredeyse savaşmadan aldı. Ceneviz egemenliği sona erdi. Osmanlılar, mastiha üretiminin devamı için adaya önemli ayrıcalıklar tanıdı (1567 ve 1578). Ada, Hristiyan nüfusun çoğunlukta olduğu, görece özerk bir yapıya sahip oldu.

1694-1695’te Venedikliler kısa süreliğine adayı işgal etti. 1822’deki Yunan Bağımsızlık Savaşı sırasında Sakız’da ayaklanma girişimi, Osmanlıların sert karşılığıyla sonuçlandı. “Sakız Katliamı” olarak bilinen olayda on binlerce ada sakini öldürüldü, köleleştirildi veya kaçtı; nüfus büyük ölçüde azaldı. Eugène Delacroix’nın ünlü tablosu bu trajediyi Avrupa’da duyurdu ve filhelenizmi güçlendirdi.

  1. yüzyıl ortalarında Osmanlı camii (Meçidiye/Mejite Camii) inşa edildi. 1881’de büyük bir deprem adayı vurdu. 1895-1898’de liman tesisleri yapıldı. Ada, Osmanlı yönetiminde ticari ve kültürel canlılığını (Koraes Kütüphanesi, okullar vb.) kısmen korudu.

1912: Yunan Devletine Katılım

Balkan Savaşları sırasında, 11 Kasım 1912’de Yunan donanması adayı Osmanlı’dan aldı ve Sakız, Yunan devletine katıldı. Böylece yaklaşık 350 yıllık Osmanlı egemenliği sona erdi.

Sonuç ve Kalıcı Miras

Sakız’ın tarihi, Ege’deki güç dengelerinin, ticari rekabetin (özellikle Venedik-Ceneviz) ve imparatorlukların yükseliş-çöküşünün mikro ölçekteki yansımasıdır. Ceneviz dönemi, adanın kentsel dokusunu (Kastro, Kampos konakları) ve mastiha ekonomisini şekillendirdi. Osmanlı dönemi ayrıcalıklar sayesinde görece refah sağlarken, 1822 katliamı derin bir travma bıraktı. Bugün ada, Bizans manastırları (Nea Moni – UNESCO), Ceneviz kaleleri, Osmanlı eserleri ve mastiha köyleriyle bu çok katmanlı geçmişi yansıtmaktadır.

Bu kronoloji, görseldeki olayları temel alarak ana hatlarıyla özetlenmiştir. Daha derin arşiv çalışmaları (örneğin Philip Argenti’nin Ceneviz dönemi üzerine eserleri veya Osmanlı tahrir defterleri) ayrıntıları daha da zenginleştirebilir.
https://www.ancient-history-sites.com/sites/castle-of-chios/
https://byzantine-world.com/byzantine-architecture/nea-moni-of-chios-a-byzantine-monastery-and-its-11th-c-mosaics/
https://grokipedia.com/page/lordship_of_chios
https://www.researchgate.net/publication/385534963_Ottoman_Foundations_in_Chios
http://asiaminor.ehw.gr/forms/fLemmaProperties.aspx?lemmaid=12594&objectid=46&boithimata_State=&kefalaia_State=
https://exploringbyzantium.gr/EKBMM/Page?name=monument&lang=en&id=54&sub=682&sub2=436&template=accessible
https://www.academia.edu/33960621/The_Monuments_of_the_Ottoman_Empire_in_Chios_island_and_tourism_development
https://www.chios.gr/en/discover-chios-island/culture/history
https://www.mingei-project.eu/wp-content/uploads/2021/12/mingei_deliverable_D2.2_Annexe_proof.pdf
https://guidechios.com/chios-castle
https://en.wikipedia.org/wiki/Chios
https://exploringbyzantium.gr/EKBMM/Page?name=monument&lang=en&id=54&sub=682&sub2=436
https://openlibrary.org/books/OL6265717M/The_occupation_of_Chios_by_the_Genoese_and_their_administration_of_the_island_1346-1566.
https://www.acarindex.com/tarih-incelemeleri-dergisi/from-the-genoese-to-the-perots-the-genoese-community-in-byzantine-ottoman-constantinople-14th-15th-c-448442
https://www.kupi.com/en/explore/greece/chios/history
https://golden-greece.gr/islands/egeo/chios/history
https://cognoscoteam.gr/archives/41824
https://www.geografikoi.gr/chioshistory/
https://www.openarchives.gr/aggregator-openarchives/edm/elocus/000018-dlib_1_5_6_metadata-dlib-1700635745-930082-5804.tkl?language=en
https://www.pentapostagma.gr/politismos/istoria/7160154_san-simera-i-katastrofi-tis-hioy-oi-thiriodies-ton-othomanon
https://www.naftikachronika.gr/2025/11/11/chios-113-chronia-eleftherias-apo-ton-othomaniko-zygo/
https://pandemos.panteion.gr/bitstreams/478adb96-6a09-4cf4-9c9b-92d584407a6d/download
https://doi.org/10.26268/heal.uoi.1598
https://en.wikipedia.org/wiki/Chios_massacre
https://en.wikipedia.org/wiki/Massacre_at_Chios
https://www.naegean-modernhistory.gr/en/landmark/chios-en/%ce%b7-%cf%83%cf%86%ce%b1%ce%b3%ce%ae-%cf%84%ce%b7%cf%82-%cf%87%ce%af%ce%bf%cf%85-%cf%84%ce%bf-%cf%87%cf%81%ce%bf%ce%bd%ce%b9%ce%ba%cf%8c-%ce%bc%ce%b9%ce%b1%cf%82-%ce%ba%ce%b1%cf%84%ce%b1%cf%83%cf%84/
https://greekcitytimes.com/2024/03/30/the-1822-massacre-of-chios-2/
https://www.academia.edu/162467622/Chios_1822_Betrayal_Grim_Realities_and_Forced_Migration
https://www.academia.edu/32859926/_On_site_in_time_The_Massacre_of_Chios_in_1822
https://www.icwa.org/greece-chios-massacre-anniversary/
https://www.academia.edu/62669366/The_Chios_Massacre_1822_and_early_British_Christian_humanitarianism
https://books.openbookpublishers.com/10.11647/obp.0001/chap07.html
https://en.wikipedia-on-ipfs.org/wiki/Chios_massacre
https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%87aka_Bey
https://www.researchgate.net/publication/349281876_The_First_Turkish_Navy_Admiral_Chaka_Bey
https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/page/mobile-html/Tzachas
https://islamansiklopedisi.org.tr/caka-bey
https://www.youtube.com/watch?v=nB_Rf8X_qZI
https://yenidenergenekon.com/en/izmir-beylik-caka-beylik/
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3949514
https://www.tarihistan.org/yazarlar/gunnur-isik-author-1/ilk-turk-amirali-caka-bey/35233
https://www.wikiwand.com/de/articles/%C3%87aka_Bey
http://blacksea.ehw.gr/Forms/fLemmaBody.aspx?lemmaid=6385
https://en.wikipedia.org/wiki/Treaty_of_Nymphaeum_(1261)
https://clever-geek.imtqy.com/articles/2111108/index.html
http://constantinople.ehw.gr/Forms/fLemmaBody.aspx?lemmaid=10809
https://en.wikipedia.org/wiki/Nobility_of_Chios
https://en.wikipedia.org/wiki/Treaty_of_Nymphaeum
https://www.britannica.com/topic/Treaty-of-Nymphaeum
https://www.jstor.org/stable/23551892
https://grokipedia.com/page/Treaty_of_Nymphaeum_%281261%29
https://lux.collections.yale.edu/view/text/f01dc5ea-4849-4862-bb1d-eeabc6ccd1d4

Hiç yorum yok: