Tinkerbell Etkisi (The Tinkerbell Effect)

Tinkerbell Etkisi (The Tinkerbell Effect), bir şeyin, insanların onun gerçek olduğuna inanması sayesinde gerçeklik kazanması durumudur.

Örneğin para… Bir banknot, aslında kirli bir kâğıt parçasından başka bir şey değildir. Ancak hepimiz onun değerli olduğu konusunda ortak bir uzlaşmaya vardığımız için bir değere sahiptir. Bu ortak kabulden vazgeçtiğimiz anda, banknot değerini kaybeder. Aynı durum sınırlar, yasalar, hisse senedi fiyatları ve sağlam, değişmez gerçekler olarak kabul ettiğimiz daha pek çok kurum ve yapı için de geçerlidir. 

1651 yılında filozof Thomas Hobbes, aynı durumun her türlü siyasi otorite için de geçerli olduğunu ileri sürmüştü. Bir kral, yalnızca tebaası onun iktidar sahibi olduğuna inandığı için güçlüdür. İnsanlar bu inançtan vazgeçtiği anda, kraliyet tahtı yalnızca gösterişli bir sandalyeye dönüşür. Hobbes'a göre yönetim, hep birlikte anlattığımız bir hikâyedir. Bu hikâyeyi anlatmayı bıraktığımız anda yönetim de çöker.

20\. yüzyılda filozof John Searle, bu kavramı kendi deyimiyle "kurumsal gerçekler" (institutional facts) için kullandı. Bunlar, insanların var oldukları konusunda uzlaşmaları sayesinde varlık kazanan gerçeklerdir.

Örneğin, iki ülke arasındaki sınırlar fiziksel birer çizgi değildir. Evlilik, kimyasal bir bağ değildir. Üniversite diploması ise yalnızca onu düzenleyen sistemin tanıdığı ölçüde geçerlidir.

Searle, toplumsal düzeyde var olan her gerçeğin insan tarafından inşa edildiğini savundu. Bunlar sahte değildir; ancak insan zihninin ve ortak kabullerinin ürünüdür.

Hem Hobbes'un hem de Searle'ün kavradığı önemli nokta şuydu: Bu, insanlığın en büyük becerilerinden biridir. İnsanlar ortak inançlar ve kabuller oluşturarak birlikte yaşayabilecekleri karmaşık toplumlar inşa edebilirler.

Ancak sorun, bu ortak inancın zayıflamaya başlamasıyla ortaya çıkar. Çünkü böyle bir durumda kurumlarımız da çökebilir.

Toplum, inanca ve güvene dayanır. Ne var ki, iyi ya da kötü, birisi ilk kez şu soruyu sorduğunda her şey sarsılabilir:

"Biz aslında neden her şeyi böyle yapıyoruz?"