2026-11-15

Sakız Adası’nın (Χίος / Chios) Erken ve Orta Bizans Dönemi Tarihi: Erken Hristiyanlık’tan 11. Yüzyıla

Sakız Adası’nın (Χίος / Chios) Erken ve Orta Bizans Dönemi Tarihi: Erken Hristiyanlık’tan 11. Yüzyıla

Sakız Adası, Ege’nin doğusunda Anadolu kıyılarına yakın konumuyla Roma ve Bizans dönemlerinde stratejik, ticari ve dini bir merkez olmuştur. Aşağıdaki yazı, adanın erken Hristiyanlık döneminden 11. yüzyıla kadar olan tarihini araştırılmış kaynaklarla ayrıntılı biçimde ele almaktadır.

Erken Hristiyanlık ve Roma Dönemi Sonu (3.-5. Yüzyıl)

Yaklaşık 250 yılında, İmparator Decius’un Hristiyanlara yönelik zulmü sırasında, İskenderiye kökenli genç bir Hristiyan asker olan Aziz İsidoros (Άγιος Ισίδωρος) Sakız’da şehit edilmiştir. Geleneklere göre İsidoros, adada işkence görüp başı kesilmiş; mezarının üzerine 5. yüzyıl ortalarında üç nefli bazilika planlı bir kilise inşa edilmiştir (bugünkü Ayios İsidoros kalıntıları). Aziz, Sakız’ın koruyucu azizi kabul edilir; denizcilerin, mastiha üreticilerinin ve fırıncıların hamisi sayılır. Kalıntılarının bir kısmı daha sonra Konstantinopolis’e ve Venedik’e taşınmıştır.

313’te Büyük Konstantin’in Milano Fermanı (Edict of Milan) ile Hristiyanlık serbest bırakılmış, 330’da Konstantinopolis’in kuruluşuyla Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu’nun merkezi doğuya kaymıştır. 4. yüzyılda Yunan adalarının kilise örgütlenmesi tamamlanmış, Sakız da bu yapı içinde yer almıştır. 5. yüzyılda Batı’da barbar akınları ve Doğu’da Pers savaşları sürerken ada, görece istikrarlı bir dönem yaşamıştır.

7. Yüzyıl: Arap Akınları ve Deniz Tehdidi

  1. yüzyıl ortalarında Arap (Müslüman) donanmalarının Ege’ye yönelik yıkıcı akınları başlamıştır. Sakız da bu saldırılardan etkilenmiş; bazı kaynaklar adanın 670’ler civarında kısa süreli işgal veya yağmaya uğradığını belirtir. 678’de Bizans donanması (özellikle “Rum ateşi” sayesinde) Arap filosunu Küçük Asya kıyılarında ve Konstantinopolis önlerinde yenilgiye uğratmış, imparatorluk lehine bir antlaşma imzalanmıştır. Bu zafer, Ege’deki deniz üstünlüğünün kısmen yeniden sağlanmasına katkıda bulunmuştur.

Thema Sisteminin Oluşumu ve Deniz Temaları

Arap tehdidine karşı Bizans, askerî-idarî yapısını yeniden düzenlemiştir. Thema adı verilen askerî-idarî birimler ortaya çıkmıştır.

  • Karabisianoi (Καραβησιάνοι, “gemiciler”) donanma komutanlığı, 7. yüzyıl sonlarında oluşturulmuş ve Sakız’ı da kapsayan Ege deniz savunmasını üstlenmiştir. Komutanı strategos unvanı taşırdı.
    1. yüzyıl başlarında (yaklaşık 720-732) Karabisianoi dağıtılarak yerine Kibyrrhaioton Theması (Κιβυρραιωτῶν) kurulmuştur. Bu, imparatorluğun ilk gerçek deniz themasıdır ve Güney Anadolu kıyıları ile bazı adaları kapsıyordu.
  • Daha sonra Aigaion Pelagos Theması (Αιγαίου Πελάγους / Ege Denizi Theması) oluşturulmuş, Sakız bu birime dahil edilmiştir. Adanın yönetimi, hem sivil hem askerî yetkilere sahip bir strategos’a verilmiştir. Strategos, imparatoru temsil ederdi.

Kurşun mühürlerde (molybdoboulla) Sakız’la ilgili idarecilerin adları geçmektedir:

  • 8.-9. yüzyıl: “Georgios, kourator ve archon tis Chiou”, “Nikolaos, dioiketes Samou kai Chiou”
  • 10.-11. yüzyıl: “Michael, dioiketes Chiou”, “Leon Kyparissiotis, spatharios, tagmatophylax ve strategos Chiou”

Bu mühürler, adanın idari sürekliliğini ve mastiha gibi özel ürünlerin yönetimini belgelemektedir.

İkonoklazma Dönemi (726-843)

726-787 arasında Birinci İkonoklazma, 815-843 arasında İkinci İkonoklazma yaşanmıştır. Sakız bu dönemde imparatorluğun genel dini ve siyasi çalkantılarından etkilenmiş, ancak yerel Hristiyan yaşamı sürmüştür. 829’da Araplar Girit’i ele geçirmiş, bu durum Ege’deki güvenlik sorununu artırmıştır. 843’te İkonoklazma’nın sona ermesiyle Ortodoks ikonalar yeniden kabul edilmiştir.

10.-11. Yüzyıl: Toparlanma ve Nea Moni

961’de Nikephoros Phokas komutasındaki Bizans ordusu Girit’i Araplardan geri almıştır. Bu zafer, Ege deniz yollarının güvenliğini büyük ölçüde sağlamış, adalarda ekonomik canlanmaya yol açmıştır. Sakız’da da savunma yapıları güçlendirilmiştir.

1042-1055 yılları arasında İmparator IX. Konstantin Monomakhos ve eşi İmparatoriçe Zoe, Nea Moni Manastırı’nı (Νέα Μονή, “Yeni Manastır”) kurmuşlardır. Geleneğe göre üç keşiş (Niketas, Ioannis ve Iosif), mucizevi bir Meryem ikonası bulmuş ve sürgündeki Konstantin’e imparator olacağını müjdelemiş; imparator da karşılık olarak manastırı inşa ettirmiştir. Manastır, 1049’da ana kilisesi (katholikon) açılmış, 1055’te tamamlanmıştır. İmparator, manastıra geniş topraklar, vergi muafiyetleri ve adadaki Yahudilerden alınan kafa vergisini bağışlamıştır. Nea Moni, 11. yüzyıl Bizans mozaiğinin en önemli örneklerinden birini barındırır (Hosios Loukas ve Daphni ile birlikte) ve UNESCO Dünya Mirası listesindedir. Zirve döneminde adanın topraklarının üçte birine sahip olduğu ve yaklaşık 800 keşiş barındırdığı tahmin edilir.

1071: Manzikert ve Sonrası

1071’deki Manzikert (Malazgirt) Savaşı’nda Bizans ordusu Selçuklu Türklerine yenilmiştir. Bu yenilgi, Anadolu’daki Bizans hakimiyetinin zayıflamasına yol açmış ve Ege adalarını da dolaylı olarak etkilemiştir. Sakız, 11. yüzyıl sonlarına kadar Bizans kontrolünde kalmış, ancak Türk akınları (Çaka Bey dönemi) yakında başlayacaktır.

Sonuç

Sakız’ın erken ve orta Bizans tarihi, imparatorluğun deniz savunması, idari yeniden yapılanması ve dini yaşamının mikro bir yansımasıdır. Aziz İsidoros kültü, thema sistemi içindeki stratejik konumu, Arap tehdidine karşı direniş ve Nea Moni gibi anıtsal yapılar, adanın bu dönemdeki önemini ortaya koyar. 11. yüzyıldan itibaren ada, Latin ve daha sonra Osmanlı egemenliğine doğru geçiş sürecine girecektir.

Bu özet, sunduğunuz kronolojideki olayları temel alarak, mühürler, manastır kaynakları ve modern araştırmalarla desteklenmiştir. 

Devamı Sakız Adası’nın (Chios) Ortaçağ ve Erken Modern Dönem Tarihi: Bizans’tan Yunan Devletine


https://byzantine-world.com/byzantine-architecture/nea-moni-of-chios-a-byzantine-monastery-and-its-11th-c-mosaics/
https://zenodo.org/records/12574182
https://en.wikipedia.org/wiki/Nea_Moni_of_Chios
https://www.ancient-history-sites.com/sites/nea-moni-of-chios/
https://greekreporter.com/2026/01/17/nea-moni-monastery-chios-greece/
https://books.google.com/books/about/Nea_Moni_on_Chios.html?id=sCPqAAAAMAAJ
https://exploringbyzantium.gr/EKBMM/Page?name=monument&lang=en&id=54&sub=682&sub2=436&template=accessible
https://www.traveldojo.com/monasteries-of-daphni-hosios-loukas-and-nea-moni-of-chios/
https://www.chios.gr/en/anaklipse-ti-xio/ekklisies-kai-monasthria/monastiria
https://www.monastiria.gr/monastery-of-nea-moni-of-chios/?lang=en
https://golden-greece.gr/monasteries/egeo/chios/monastery
https://www.allovergreece.com/Sights/Descr/49/322/el
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%86%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CE%99%CF%83%CE%AF%CE%B4%CF%89%CF%81%CE%BF%CF%82_%CE%BF_%CE%A7%CE%AF%CE%BF%CF%82
https://www.ekklisiaonline.gr/nea/agios-isidoros-pou-martyrise-sti-chio/page/19019/
https://www.tovima.gr/2024/05/14/society/agios-isidoros-xiou-o-ai-sideros-to-martyrio-kai-to-dakry-tis-mastixas/
https://en.wikipedia-on-ipfs.org/wiki/Cibyrrhaeot_Theme
https://www.doaks.org/resources/seals/byzantine-seals/BZS.1951.31.5.843
https://grokipedia.com/page/Cibyrrhaeot_Theme
http://gateway.ipfs.io/ipfs/QmXoypizjW3WknFiJnKLwHCnL72vedxjQkDDP1mXWo6uco/wiki/Karabisianoi.html
https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Cibyrrhaeot_Theme
https://grokipedia.com/page/karabisianoi
https://www.academia.edu/30414050/State_officials_in_the_themes_of_Opsikion_the_Anatolikoi_and_the_Kibyrraiotai_new_and_recently_revisited_sigillographic_evidence
https://www.researchgate.net/publication/327847932_Lead_Seals_of_the_Kibyra_Excavations
https://archive.org/details/doseals-vol-2-web
https://www.academia.edu/82684151/Maria_Leontsini_The_Byzantine_and_Arab_navies_in_South_Aegean_and_Crete_Shipping_mobility_and_transport_7th_9th_c_Graeco_Arabica_12_2017_171_234
http://constantinople.ehw.gr/forms/fLemmaBody.aspx?lemmaId=10071
https://doaj.org/article/f269141e0f3141a0b440adbc4c57dc26
https://archive.org/details/DOP18_01_Miles
https://archive.org/download/Byzantiaka/%CE%92%CF%85%CE%B6%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%B9%CE%B1%CE%BA%CE%AC%2018%20%281998%29_text.pdf
https://archania.org/p/arch-history/from-early-antiquity-to-the-middle-ages/late-antiquity/kingdoms-and-empires-of-late-antiquity/the-byzantine-empire/byzantium-and-the-early-islamic-conquests
https://dataspace.princeton.edu/handle/88435/dsp019k41zg822
https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item:2947497/view
https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09503110.2019.1596647

Hiç yorum yok: