Moda Olmuş Saçmalık: Postmodernizmde Dil ve Bilimin Kötüye Kullanımı
Özet
"Moda Olmuş Saçmalık" (Fashionable Nonsense), fizikçiler Alan Sokal ve Jean Bricmont tarafından kaleme alınan, postmodernist düşünürlerin bilimsel kavramları keyfi ve hatalı kullanımını ifşa eden kapsamlı bir eleştiri belgesidir.
Süreç, Alan Sokal'ın Social Text dergisine gönderdiği ve bilimsel görünümlü ancak anlamsız bir metinden oluşan "Sokal Aldatmacası" (Sokal Hoax) ile başlamıştır.
Çalışma; kuantum fiziği, matematik ve kaos teorisi gibi alanlara ait terimlerin entelektüel derinlik ilizyonu yaratmak amacıyla nasıl çarpıtıldığını belgelerken, dildeki mantıksal hataların karmaşık üsluplarla nasıl gizlendiğini ortaya koyar.
1. Sokal Aldatmacası (Sokal Hoax) ve Kökenleri
Kitabın ve genel tartışmanın temelinde, 1996 yılında fizikçi Alan Sokal tarafından gerçekleştirilen bir akademik deney yatar.
Aldatmacanın Mahiyeti: Sokal, Social Text adlı beşeri bilimler dergisine "Sınırları İhlal Etmek: Kuantum Kütleçekiminin Dönüştürücü Bir Hermeneutiğine Doğru" başlıklı sahte bir makale sunmuştur.
Yöntem: Makale, kuantum fiziği bulgularını postmodern teorisyenlerin "yeni fizik" ve "postmodern düşünce" üzerine alıntılarıyla harmanlamıştır. İçerik akademik bir tınıya sahip olsa da aslında mantıksal olarak boş ve absürttür.
Amaç ve Sonuç: Derginin bu makaleyi yayınlaması, bazı akademik çevrelerin "postmodern tınladığı" sürece her şeyi kabul edebileceğini kanıtlamıştır. Bu durum, bilimsel görünen ancak anlamsız metinlerin kabul gördüğü bir sosyolojik ortamı ifşa etmiştir.
2. Tarihsel Bağlam: Modernite ve Postmodernizm Çatışması
Postmodernizm, 20. yüzyılın ikinci yarısında Aydınlanma düşüncesine ve Modernizme radikal bir tepki olarak doğmuştur.
Modernitenin Mirası
Köken: 17. yüzyıl Avrupa düşüncesine (Locke, Rousseau, Hume, Smith) dayanır.
Değerler: Akıl, bilim, bireysel özgürlük, demokrasi ve din-devlet ayrımı merkezi kavramlardır.
Karanlık Taraf: Modernite aynı zamanda sömürgecilikle ilişkilendirilmiştir. Örneğin John Locke, yerli halkların arazilerini "akılcı" kullanmadıkları gerekçesiyle ellerinden alınmasını meşrulaştırmıştır. Locke’un bu "akılcılık" eksikliği argümanı, Avrupa emperyalizminin genel savunması haline gelmiştir.
Postmodernizmin Doğuşu
Travmatik Tetikleyiciler: İkinci Dünya Savaşı, Nazi soykırımı ve atom bombası felaketleri (Hiroşima ve Nagazaki), "akıl ve bilim"in yıkıcı gücünü temsil eden zirve noktaları olarak görülmüştür.
Skeptik Revizyon: Postmodern yazarlar, modernitenin evrenselcilik iddiasını sorgulamış; bilim ve aklın Batı emperyalizminin araçları olduğunu savunmuşlardır. Bu süreçte bilgi-güç, güç-toplumsal kurumlar gibi ilişkiler sorgulanmaya başlanmıştır.
3. Bilimsel Kavramların Yanlış Kullanımı ve Eleştirilen İsimler
Sokal ve Bricmont, bazı etkili düşünürlerin bilimsel kavramları metafor olarak bile hatalı kullandığını ve anlamsız bağlantılar kurduğunu belirtir.
Düşünür | Eleştirilen Nokta |
Jacques Lacan | Psikanaliz teorilerinde küme teorisi ve Möbius şeridi gibi matematiksel ve topolojik kavramları keyfi şekilde kullanması. |
Julia Kristeva | Matematik ve fizik terimlerini edebiyat ve feminist teoriye tutarsızca dahil etmesi. |
Luce Irigaray | Fizik yasalarını (özellikle akışkanlar mekaniği) cinsiyet politikalarına bağlamaya çalışması. |
Bruno Latour | Bilim sosyolojisinde aşırı relativist (görececi) yaklaşımlar sergilemesi. |
Jean Baudrillard | Kaos teorisi ve diğer bilimsel kavramları toplumsal analizlerde çarpıtması. |
Yazarlar, kuantum belirsizlik ilkesi gibi spesifik kavramların sosyal bilimlerde "her şey görecedir" şeklinde genellenmesinin, kavramın bilimsel içeriğini tamamen hiçe saymak olduğunu savunur.
4. Bilim Felsefesi ve Relativizm
Postmodernistlerin bilime bakış açısı, bilim felsefesindeki bazı gelişmelerden de beslenmiştir.
Thomas Kuhn: Bilimsel Devrimlerin Yapısı eserinde, bilim topluluklarının davranışlarında rasyonel olmayan sosyolojik etkileri göstermiştir. Kuhn bilimin geçerliliğini reddetmese de, postmodernistler bu bulguları bilimin doğasına müdahale etmek için kullanmışlardır.
Paul Feyerabend: Bilimin mitler ve din gibi diğer inanç sistemlerinden ayrılmadığını savunan anarşik bir görüş ortaya atmıştır.
Aşırı Relativizm: Bu akımlar, bilimin sadece bir "anlatı" olduğu ve yerli mitleri kadar geçerli olduğu fikrine yol açmıştır. Bazı yazarlar kuantum fiziği ile Doğu mistisizmi arasında kopuk ve unintelligible (anlaşılamaz) bağlantılar kurmuştur.
5. Dildeki Zaafiyet ve "Opaklık" Stili
Kitaba göre, dil mantıksal hataları gizlemek için güçlü bir araç olarak kullanılmaktadır.
Anlaşılmazlık (Opacity): Postmodern literatürde anlaşılmazlık bir entelektüel stil haline gelmiştir. Okuyucu metni anlamadığında kendini yetersiz hissetmekte, bu da metnin derin olduğu algısını yaratmaktadır.
Mantıksal vs. Gramatik Hatalar: İnsanlar gramer hatalarını hemen fark etseler de, karmaşık ve şiirsel bir üslupla sunulan mantıksal kusurlar günlük iletişim dillerinde (LCU) kolayca gizlenebilmektedir.
Entelektüel Geçirgenlik: Sıradan dildeki bu gevşeklik, tutarsız ve inanılmaz fikirlerin akademik alanlara sızmasına izin veren bir "entelektüel gözeneklilik" yaratmaktadır.
6. Sonuç ve Değerlendirme
"Moda Olmuş Saçmalık", akademik dürüstlük ve net düşüncenin korunması adına bir uyarı niteliğindedir.
Eleştirel Denge: Postmodernizmin iktidar ilişkileri, cinsiyet normları ve sömürgecilik mirasını sorgulama konusundaki katkıları değerlidir. Ancak sorun, bu eleştirilerin bilimin sistematik kendini düzeltme mekanizmasını ve epistemolojik üstünlüğünü yok sayacak raddeye ulaşmasıdır.
Güncel Önem: Sosyal medya ve popüler akademik jargonda "her anlatı eşit değerdedir" fikri hâlâ yaygındır. Anlaşılmazlığın her zaman derinlik anlamına gelmediği, bazen sadece "imparatorun yeni giysileri" olduğu gerçeği, kamuoyu tartışmalarında rasyonaliteyi korumak için kritik bir öneme sahiptir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder