Diclofenac ve Hindistan’da akbabaların yok oluşu

Hindistan’da akbabaların yok oluşu ve yarım milyon insanın ölümü: Bir ilaç, bir ekosistem ve insan sağlığı arasındaki trajik bağlantı

Hindistan’da akbabalar uzun süre sadece “çöpçü kuşlar” olarak görülüyordu. Oysa bu kuşlar, evrimle şekillenmiş en ekstrem sindirim sistemlerinden birine sahip. Mide asitleri neredeyse pH 1 seviyesinde; şarbon, kuduz ve botulizm gibi patojenleri yok edebilecek kadar güçlü. Bir sürü, bir ineği yaklaşık 40-45 dakikada iskelete indirir. Bu özellikleriyle onlar, devasa bir ülkenin ücretsiz ve ulusal ölçekte çalışan sanitasyon sistemiydi.

Hindistan’da dini ve kültürel nedenlerle sığırların çoğu doğal ölümle ölür. Her ölen hayvan bir leş haline gelir ve birinin bunu bertaraf etmesi gerekir. 1990’ların ortalarında ülkede yaklaşık 40-50 milyon akbaba vardı. Bu kuşlar, leşleri hızla temizleyerek hastalık yayılmasını engelliyor, su kaynaklarını koruyor ve diğer leşçilerin (özellikle köpek ve farelerin) aşırı çoğalmasını engelliyordu. Gyps cinsi (beyaz sırtlı / Oriental white-backed, Hint / long-billed ve ince gagalı / slender-billed) özellikle baskındı ve dünyanın en bol büyük yırtıcıları arasındaydı.

Felaketin başlangıcı: Patentin sona ermesi

Diclofenac adlı ağrı kesicinin (NSAID grubu) patenti 1990’ların başında (yaklaşık 1993-1994) sona erdi. İlaç ucuzladı ve tarım sektöründe yaygınlaştı. Çiftçiler, yaralı veya hasta hayvanlara bu ilacı vermeye başladı. Diclofenac sığırlar için zararsızdı, ancak leşlerde kalan iz miktarı bile (terapötik dozun çok küçük bir kesri) akbabalarda böbrek yetmezliğine, visseral gut’a ve ölüme yol açıyordu. Kuşlar, tedavi görmüş hayvan leşlerini yediklerinde hızla ölüyordu. Modelleme çalışmaları, leşlerin yalnızca yaklaşık yüzde 0,8’inin kontamine olmasının bile popülasyon çöküşünü açıklamaya yettiğini gösterdi.

Sonuç yıkıcı oldu. On yıldan kısa sürede akbaba popülasyonu 40-50 milyondan birkaç bine (bazı tahminlerde 20 bine kadar) düştü. Bu, yolcu güvercininden bu yana kaydedilmiş en hızlı kuş türü çöküşlerinden biri olarak kabul edilir. Özellikle beyaz sırtlı akbaba yüzde 99’un üzerinde, diğerleri de yüzde 95-98 oranında azaldı. Üç tür de Kritik Tehlike Altında (Critically Endangered) statüsüne girdi. 2004’te bilim insanları (Oaks ve arkadaşları başta olmak üzere) suçluyu kesin olarak tespit etti. Hindistan, Pakistan ve Nepal 2006’da veteriner kullanımını yasakladı; Bangladesh 2010’da izledi. Ancak yasağın uygulanması, insan formülasyonlarının yasadışı veteriner kullanımı ve diğer toksik NSAID’ler (nimesulide, ketoprofen, aceclofenac vb.) sorunları devam etti.

Leşler yok olmadı, hastalıklar arttı

Akbabalar ortadan kalkınca leşler ortada kaldı. Feral (başıboş) köpekler ve fareler boşalan nişi doldurdu. Köpek popülasyonu önemli ölçüde arttı; bu da kuduz riskini yükseltti. Çürüyen leşler su yollarına karıştı, patojenler yayıldı. Araştırmacılar, rabies aşı satışlarının arttığını, su kirliliği göstergelerinin kötüleştiğini ve köpek sayılarının yükseldiğini belgeledi. Akbabalar “temiz” yiyicilerken, köpekler ve fareler hem daha dağınık yiyip hem de hastalık taşıyıcısı olarak işlev görüyordu.

Chicago Üniversitesi’nden Eyal Frank ve Warwick Üniversitesi’nden Anant Sudarshan’ın 2024’te American Economic Review’da kabul edilen (ve geniş çapta raporlanan) çalışması, bu “sanitasyon şokunun” insan maliyetini ölçtü. 600’den fazla bölgeyi inceleyen araştırmacılar, tarihsel olarak akbaba habitatına uygun ve sığır popülasyonunun yüksek olduğu bölgelerde, akbabaların çöküşünden sonra (özellikle 2000-2005 dönemi) tüm nedenlere bağlı insan ölüm oranlarının yüzde 4,7 civarında arttığını buldu. Bu, yılda ortalama yaklaşık 100.000-104.000 ek ölüm anlamına geliyordu. Beş yılda toplam yarım milyona yakın ek insan ölümü. Ekonomik zarar ise (Hindistan’a özgü istatistiksel yaşam değeri kullanılarak) yılda yaklaşık 69,4 milyar dolar olarak hesaplandı.

Etki en çok kentsel alanlarda ve leşlerin yoğun olduğu bölgelerde hissedildi. Akbabalar yokken leşler daha uzun süre açıkta kalıyor, suya karışıyor ve hastalık taşıyıcı diğer hayvanları besliyordu. Bu, klasik bir “kilit taşı tür” (keystone species) kaybının insan sağlığına yansımasıydı. Çalışma, kuduz aşı satışları, feral köpek sayıları ve su kalitesi verilerini de destekleyici kanıt olarak kullandı.

Ekosistem hizmetlerinin gizli değeri

Akbabalar “sevimli” hayvanlar değil. Ancak evrim milyonlarca yıl boyunca onları bir hastalık duvarı haline getirmişti. Ücretsiz, ölçeklenebilir ve son derece verimli bir temizlik hizmeti sunuyorlardı. Bir jenerik ilaç, bu sistemi on yılda neredeyse silip süpürdü. Bu olay, ekosistem hizmetlerinin ekonomik ve sağlık açısından ne kadar kritik olduğunu gösteren çarpıcı bir örnek. “One Health” yaklaşımının (insan, hayvan ve çevre sağlığının birbirine bağlılığı) somut bir kanıtı.

Yasak sonrasında popülasyon düşüşü yavaşladı, bazı bölgelerde stabilizasyon veya sınırlı toparlanma belirtileri görüldü. Nepal gibi ülkelerde uygulama daha başarılı oldu. Hindistan’da ise yasağa rağmen diclofenac’ın (özellikle insan formülasyonlarının) yasadışı kullanımı ve diğer toksik NSAID’ler tehdit oluşturmaya devam ediyor. Meloxicam gibi akbabalar için güvenli alternatifler teşvik ediliyor. Üreme programları, “Akbaba Güvenli Bölgeler” (Vulture Safe Zones) ve advocacy çalışmaları sürüyor, ancak toparlanma yavaş ve kırılgan. Güncel tahminler, kalan bireylerin hâlâ çok düşük seviyelerde olduğunu gösteriyor.

Sonuç: Bir uyarı hikâyesi

Videodaki neşeli, koşuşturan akbaba sevimli görünebilir. Oysa o kuş, milyonlarca yıllık evrimin ürünü bir hastalık bariyeriydi. Tek bir ucuz ilacın bilinçsizce yaygınlaşması, hem bir türü yok olma noktasına getirdi hem de yüz binlerce insanın hayatına mal oldu.

Bu hikâye, insan faaliyetlerinin ekosistemdeki görünmez bağlantıları nasıl koparabileceğini ve bunun bedelinin yalnızca doğaya değil, doğrudan insan sağlığına da yansıdığını gösteriyor. Akbabaları korumak, yalnızca bir kuş türünü kurtarmak değil; sanitasyon, halk sağlığı ve ekonomik istikrar için de kritik bir önlem. Doğa, ücretsiz hizmet sunar; ta ki biz onu yok edene kadar. Frank ve Sudarshan’ın çalışması, bu tür “görünmez” ekosistem hizmetlerinin değerini sayılarla ortaya koyarak koruma politikalarına güçlü bir ekonomik argüman sunuyor. Benzer riskler başka bölgelerde ve başka türlerle de tekrarlanabilir; ders alınmazsa bedeli yine insan hayatıyla ödenebilir.

Yanan alanların yeniden ormanlaştırılması konusu

Ülkemizde son yıllarda sıkça yaşanan orman yangınları, yanan alanların yeniden ormanlaştırılması konusunda hem bilimsel hem de toplumsal tartışmaları alevlendirmiştir. 

Bu tartışmalar, ekolojik, iklimsel, genetik ve toplumsal boyutlarıyla ele alınması gereken karmaşık bir konudur. Yanan ormanların yeniden ormanlaştırılması için izlenmesi gereken yolları, kızılçam ormanları ve maki bitki örtüsünün ekolojik özelliklerini, iklim değişikliği faktörlerini ve doğal gençleştirme yöntemlerinin önemini ayrıntılı bir şekilde ele alacağız. Ayrıca, meyve ağaçlarının orman ekosistemine uygunluğu ve sulama olmadan dağlık alanlarda yetişme olasılığına da değineceğiz.

1. Kızılçam ve Maki Bitki Örtüsünün Ekolojik Özellikleri ve Yangına Uyumu

Türkiye, 22,9 milyon hektarlık orman alanıyla biyolojik çeşitlilik açısından zengin bir ülkedir. Bu ormanların 5,6 milyon hektarını oluşturan kızılçam (Pinus brutia), Akdeniz ikliminin hakim olduğu Ege ve Akdeniz bölgelerinde yaygın olarak bulunur. 

Kızılçam, yangına uyum sağlamış bir türdür ve bu özelliği, orman yangınlarından sonra doğal yollarla yeniden filizlenmesini sağlar. Kozalakları ve tohumları, yüksek sıcaklıklara dayanıklıdır; yangın sonrası tohumlar kül tabakasına düşerek uygun koşullarda (özellikle ilkbahar yağmurlarıyla) çimlenir ve m²’ye onlarca fidan üretebilir. Yangın görmemiş alanlarda ise kalın iğne yaprak tabakası tohumların toprağa ulaşmasını engeller ve çimlenen fidanlar yaz kuraklığına dayanamayarak kurur.

Maki bitki örtüsü de benzer şekilde yangına uyum sağlamıştır. Yangında gövde ve sürgünleri yansa da kökleri zarar görmez ve bir sonraki baharda 1-1,5 metre boyunda yeni sürgünler verebilir. Bu özellikler, kızılçam ormanları ve maki bitki örtüsünün doğal gençleştirme potansiyelini artırır. Bu nedenle, yanan alanlarda ağaçlandırma yerine doğal süreçlere fırsat tanınması, hem ekolojik hem de ekonomik açıdan daha sürdürülebilir bir yaklaşımdır.

2. Doğal Gençleştirme mi, Ağaçlandırma mı?

Yanan ormanların yeniden ormanlaştırılmasında iki temel yaklaşım öne çıkar: doğal gençleştirme ve yapay ağaçlandırma. Her iki yöntemin avantajları ve dezavantajları, ekolojik koşullar, genetik çeşitlilik ve uzun vadeli iklim değişikliği etkileri göz önünde bulundurularak değerlendirilmelidir.

Doğal Gençleştirme

Doğal gençleştirme, yanan alanların koruma altına alınarak bitki örtüsünün kendi kendine yenilenmesine olanak tanınması anlamına gelir. Kızılçam ve maki türlerinin yangına uyumlu olması, bu yöntemi özellikle bu ekosistemler için ideal hale getirir. Avantajları şunlardır:

Genetik çeşitliliğin korunması: Yanan alanlarda doğal yollarla gelen fidanlar, o bölgenin iklim ve toprak koşullarına uyum sağlamış genetik özelliklere sahiptir. Bu, uzun vadede ormanların iklim değişikliğine karşı direncini artırır.

Biyolojik çeşitliliğin korunması: Doğal gençleştirme, sadece ağaç türlerini değil, otsu ve çalı türlerini de kapsar. Özellikle endemik ve tehdit altındaki türlerin korunması açısından bu yöntem kritiktir.

Ekosistem hizmetlerinin sürekliliği: Doğal yollarla yenilenen ormanlar, karbon tutma, erozyon önleme, oksijen üretimi ve yaban hayatı için habitat sağlama gibi ekosistem hizmetlerini daha etkin şekilde sürdürür.

Maliyet etkinliği: Fidan üretimi, dikimi ve bakımı gibi maliyetli süreçlere gerek kalmaz.

Ancak, doğal gençleştirme için yanan alanların koruma altına alınması şarttır. Anayasamızın 169. maddesi, yanan orman alanlarının yeniden ormanlaştırılmasını zorunlu kılsa da, bu alanların imara açılması veya farklı amaçlarla kullanılması riski kamuoyunda ciddi bir endişe yaratmaktadır. Bu nedenle, sivil toplum kuruluşları ve yerel halkın denetim mekanizmalarını devreye sokarak bu alanların korunması sağlanabilir.

Yapay Ağaçlandırma

Yapay ağaçlandırma, yanan alanlara fidan dikilmesi yoluyla orman oluşturmayı içerir. Ancak bu yöntem, çeşitli sorunlara yol açabilir:

Genetik kirlilik: Farklı bölgelerden getirilen kızılçam fidanları, yerel ekosisteme uyum sağlamamış genetik özelliklere sahip olabilir. Örneğin, Antalya’daki bir yanan alana İzmir’den getirilen kızılçam fidanları, farklı iklim ve toprak koşullarına uyum sağlayamayabilir ve uzun vadede yaşama şansı düşük olabilir.

Biyolojik çeşitlilik kaybı: Ağaçlandırma sırasında yanan alanlardaki otsu ve çalı türlerinin kökleri ve tohumları toprak işleme yoluyla uzaklaştırılır. Bu, endemik türlerin kaybına ve biyolojik çeşitliliğin azalmasına neden olur.

Fidan temini sorunu: Yangınlar beklenmedik olaylar olduğundan, fidanlıklarda yeterli miktarda uygun türde fidan bulunmayabilir. Bu durumda farklı türlerin veya bölgelerin fidanlarının kullanılması, ekosisteme zarar verebilir.

İklim değişikliği riski: 80-100 yıl sonrası için öngörülen 4-5°C sıcaklık artışı ve artan kuraklık, kızılçam dışındaki türlerin bu koşullara uyum sağlamasını zorlaştırır. Bu nedenle, tür seçimi yapılırken uzun vadeli iklim projeksiyonları dikkate alınmalıdır.

3. İklim Değişikliği ve Ormanların Geleceği

İklim değişikliği, ormanların yeniden ormanlaştırılmasında en kritik faktörlerden biridir. Türkiye’de 2100 yılına kadar sıcaklıkların 4-5°C artması ve yağışların azalması beklenmektedir. Bu koşullar, kızılçam ve maki bitki örtüsünün doğal uyum avantajını daha da önemli hale getirir. Kızılçam, sıcak ve kurak koşullara toleranslı bir türdür ve genetik çeşitliliği, iklim değişikliğine uyum sağlama kapasitesini artırır. Ancak, diğer türlerin (örneğin, meşe veya farklı iğne yapraklılar) bu koşullara uyumu daha sınırlıdır. Bu nedenle, yanan alanlarda tür değişikliğine gidilmesi yerine, yerel kızılçam popülasyonlarının doğal gençleştirme yoluyla korunması önceliklidir.

4. Meyve Ağaçlarıyla Ormanlaştırma Önerisi

Yanan orman alanlarına ceviz, badem veya zeytin gibi meyve ağaçlarının dikilmesi önerisi, kamuoyunda sıkça dile getirilse de, ekolojik ve pratik açıdan uygun değildir. Bunun nedenleri şunlardır:

Ekosistem hizmetlerinin yetersizliği: Meyve ağaçları, ormanların sunduğu erozyon önleme, karbon tutma ve oksijen üretimi gibi ekosistem hizmetlerini yeterince sağlayamaz. Geniş aralıklarla dikildikleri için toprak koruma kapasiteleri düşüktür.

Sulama ve bakım ihtiyacı: Ceviz, badem ve zeytin gibi türler, düzenli sulama ve gübreleme olmadan özellikle dağlık ve kurak alanlarda gelişemez. İklim değişikliğiyle artan kuraklık, bu türlerin yaşama şansını daha da azaltır.

Biyolojik çeşitlilik kaybı: Meyve bahçelerinde otsu ve çalı türleri, meyve verimini artırmak için genellikle temizlenir. Bu, biyolojik çeşitliliğin azalmasına ve endemik türlerin kaybına yol açar.

Yaban hayatına etkisi: Meyve bahçeleri, yaban hayvanları için doğal ormanlar gibi habitat sağlama işlevi görmez.

Orman tanımı: Teknik olarak, meyve ağaçlarıyla oluşturulan alanlar orman değil, meyve bahçesidir ve orman ekosisteminin sağladığı çok yönlü faydaları sunamaz.

Dağın başında sulama yapmadan meyve ağaçlarının yaşayıp yaşamayacağı” konusuna gelince: Bu koşullar altında meyve ağaçlarının yaşaması oldukça zordur. Ceviz, badem ve zeytin gibi türler, özellikle genç fidan aşamasında düzenli sulama ve bakım gerektirir. İklim değişikliğiyle birlikte artan sıcaklık ve kuraklık, bu türlerin doğal yollarla yetişmesini neredeyse imkansız hale getirir. Kızılçam ve maki türleri ise bu koşullara doğal olarak uyum sağlamış ve sulama olmadan yeniden filizlenebilen türlerdir.

5. Yanan Alanların Korunması ve Toplumsal Denetim

Anayasamızın 169. maddesi, yanan orman alanlarının yeniden ormanlaştırılmasını zorunlu kılsa da, bu alanların imara açılması veya farklı amaçlarla kullanılması (örneğin, otel inşaatı) kamuoyunda ciddi bir güven sorununa yol açmaktadır. Bu tür durumların önüne geçmek için:

Şeffaf izleme mekanizmaları: Yanan alanların durumu, uydu görüntüleri ve saha denetimleriyle düzenli olarak izlenmeli ve kamuoyuyla paylaşılmalıdır.

Sivil toplumun rolü: Çevreci örgütler, yerel halk ve gönüllüler, yanan alanların takibini yaparak yapılaşma girişimlerine karşı suç duyurusunda bulunabilir.

Eğitim ve farkındalık: Toplum, doğal gençleştirme yöntemlerinin avantajları ve meyve bahçesi gibi alternatiflerin sakıncaları konusunda bilgilendirilmelidir.

6. Öneriler

Yanan orman alanlarının yeniden ormanlaştırılması için aşağıdaki adımlar izlenmelidir:

1. Doğal gençleştirmeye öncelik verilmesi: Yanan kızılçam ormanları ve maki alanları koruma altına alınarak doğal yollarla yenilenmesi teşvik edilmelidir. Yeterli tohum yoksa, yakın çevreden toplanan tohumlar serpilerek bu süreç desteklenmelidir.

2. Ağaçlandırma sınırlı uygulanmalı: Sadece fidan gelmeyen alanlarda, yerel ekosisteme uygun ve genetik olarak uyumlu fidanlarla ağaçlandırma yapılmalıdır.

3. İklim değişikliği gözetilmeli: Tür seçimi ve yönetim planları, 80-100 yıl sonrası iklim projeksiyonlarına göre yapılmalıdır. Kızılçam ve maki türleri, bu koşullarda avantajlıdır.

4. Biyolojik çeşitliliğin korunması: Otsu ve çalı türleri, endemik bitkiler ve yaban hayatı korunarak ekosistemin bütünlüğü sağlanmalıdır.

5. Toplumsal katılım: Yanan alanların korunması için sivil toplumun ve yerel halkın katılımı teşvik edilmeli, şeffaf denetim mekanizmaları oluşturulmalıdır.

7. Sonuç

Ekolojik süreçler ile ilgili bilgiler ışığında, dağlık ve kurak alanlarda sulama olmadan meyve ağaçlarının yetişmesi mümkün değildir. Kızılçam ve maki bitki örtüsü gibi yangına uyumlu türler, bu koşullarda doğal olarak yenilenebilen ve iklim değişikliğine dirençli türlerdir.

Sonuç olarak, yanan ormanların yeniden ormanlaştırılmasında doğal gençleştirme yöntemi, hem ekolojik hem de ekonomik açıdan en sürdürülebilir yaklaşımdır. İklim değişikliği, genetik çeşitlilik ve biyolojik çeşitlilik gibi faktörler göz önünde bulundurulduğunda, kızılçam ve maki bitki örtüsünün doğal yollarla yenilenmesine fırsat tanınmalı, yapay ağaçlandırma ise yalnızca gerekli durumlarda ve dikkatle uygulanmalıdır. Toplumun bu süreçlere katılımı ve yanan alanların korunması, Türkiye’nin orman varlığının geleceği için kritik öneme sahiptir.